„Opowieść wigilijna” Charlesa Dickensa — opracowanie lektury

Budowa i narracja

• Pięć rozdziałów, które Dickens nazwał „zwrotkami”, jak w kolędzie: I. Duch Marleya, II. Pierwszy z trzech duchów, III. Drugi z zapowiedzianych duchów, IV. Ostatni duch, V. Koniec historii.
• Narrator trzecioosobowy, gawędziarz: wtrąca uwagi, zwraca się do czytelników i na końcu im życzy, by mówiono o nich tak jak o odmienionym Scrooge'u.
• Realizm i fantastyka: prawdziwy Londyn, kantor, mróz i bieda, a obok nich duchy i wędrówki w czasie.
• Nazwy duchów zależą od przekładu, np. Duch Wigilijnej Przeszłości albo Duch Minionych Świąt.

Streszczenie

Rozdział I. W mroźną wigilię Scrooge odprawia siostrzeńca Freda, który zaprasza go na świąteczny obiad, i dwóch panów zbierających datki dla ubogich. Pyta ich, czy nie ma więzień i przytułków. Niechętnie daje wolny dzień swojemu pomocnikowi, Bobowi Cratchitowi. W nocy przychodzi duch Jakuba Marleya, dawnego wspólnika, zmarłego siedem lat wcześniej. Jest skuty łańcuchem z kas, kluczy i ksiąg kupieckich. Ostrzega Scrooge'a i zapowiada trzy duchy.

Rozdział II. Duch Wigilijnej Przeszłości pokazuje Scrooge'owi jego dzieciństwo: samotnego chłopca w szkole w czasie świąt, siostrę Fanny, która zabiera go do domu, i wesoły bal u Fezziwiga, u którego terminował. Widzi też rozstanie z narzeczoną Bellą: odchodzi, bo jej miejsce w sercu Scrooge'a zajęła żądza pieniędzy.

Rozdział III. Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia prowadzi go po świątecznym Londynie i do skromnego, ale radosnego domu Cratchitów. Najmłodszy syn, Mały Tim, jest chory i chodzi o kulach. Duch zapowiada, że jeśli nic się nie zmieni, chłopiec umrze. Potem pokazuje przyjęcie u Freda, gdzie żartują z wuja, a na koniec dwoje wynędzniałych dzieci — Ciemnotę i Nędzę.

Rozdział IV. Milczący Duch Przyszłych Wigilii tylko wskazuje ręką. Scrooge widzi kupców, którzy obojętnie mówią o czyjejś śmierci, i ludzi sprzedających paserowi rzeczy zmarłego. Cratchitowie opłakują Tima. Na cmentarzu Scrooge czyta na nagrobku własne nazwisko. Błaga o szansę i obiecuje poprawę.

Rozdział V. Jest ranek Bożego Narodzenia, a wszystkie duchy przyszły w jedną noc. Scrooge posyła Cratchitom największego indyka, nie zdradzając, od kogo jest. Obiecuje dużą sumę na ubogich, idzie do kościoła i na obiad do Freda. Nazajutrz podnosi Bobowi pensję. Tim nie umiera, a Scrooge zostaje dla niego „drugim ojcem”.

Bohaterowie

• Ebenezer Scrooge — stary, bogaty skąpiec, właściciel kantoru. Samotny i oschły, święta nazywa głupstwem. Po nocy z duchami staje się hojny i życzliwy.
• Jakub Marley — zmarły wspólnik. Jego łańcuch jest karą za życie poświęcone tylko interesom.
• Bob Cratchit — ubogi, łagodny pomocnik Scrooge'a, oddany rodzinie.
• Mały Tim — chory synek Cratchitów, pogodny mimo biedy.
• Fred — siostrzeniec Scrooge'a, syn Fanny; pogodny i serdeczny.
• Fezziwig — dawny pracodawca młodego Scrooge'a, hojny i wesoły.
• Bella — dawna narzeczona Scrooge'a.
• Trzy duchy — Przeszłości, Teraźniejszości i Przyszłości.

Przemiana Scrooge'a krok po kroku

1. Ostrzeżenie — duch Marleya pokazuje, że winy wykuwa się za życia jak łańcuch.
2. Pamięć — Scrooge przypomina sobie, że był kiedyś samotnym, wrażliwym chłopcem i że stracił miłość przez pieniądze.
3. Współczucie — u Cratchitów po raz pierwszy pyta, czy Tim będzie żył.
4. Strach — widzi własną samotną śmierć, po której nikt go nie żałuje.
5. Czyny — indyk, datek, podwyżka i opieka nad Timem potwierdzają, że przemiana jest prawdziwa.

Motywy i problematyka

• Przemiana bohatera — na poprawę nigdy nie jest za późno.
• Pieniądz a wartości — bogactwo bez dzielenia się nie daje szczęścia; ubodzy Cratchitowie są szczęśliwsi od Scrooge'a.
• Boże Narodzenie — czas rodziny, życzliwości i miłosierdzia.
• Odpowiedzialność za innych — Ciemnota i Nędza to krzywdy, za które odpowiada społeczeństwo.
• Samotność — skutek egoizmu; przeciwieństwem są rodzinne stoły Cratchitów i Freda.
• Symbole — łańcuch Marleya (winy), zimno i mgła (oschłość Scrooge'a), pogodny poranek (nowe życie).

Ważne konteksty

• Anglia wiktoriańska — Londyn czasów rewolucji przemysłowej: nędza, praca dzieci, przytułki, więzienia za długi.
• Biografia autora — jako dwunastolatek Dickens pracował w fabryce, gdy jego ojciec siedział w więzieniu za długi.
• Porównania — „Dziady” cz. II (duchy przestrzegają przed brakiem litości), „Balladyna” (świat fantastyczny wpływa na losy ludzi), „Skąpiec” Moliera (skąpiec, który się nie zmienia).

Co zapamiętać przed egzaminem

• Marley nie jest jednym z trzech duchów — zapowiada je; zjaw jest w sumie cztery.
• Duchy przychodzą w ciągu jednej nocy, choć Marley zapowiadał trzy noce.
• Fred to siostrzeniec, a nie syn Scrooge'a.
• Fezziwig to dawny pracodawca, a wspólnikiem był Marley.
• Bella to narzeczona, a siostra to Fanny.
• Mały Tim nie umiera; jego śmierć widać tylko w wizji przyszłości.
• Indyka Scrooge posyła, a nie zanosi osobiście, i nie zdradza nadawcy.
• Milczący jest trzeci duch, Przyszłych Wigilii.

Pytania sprawdzające