„Balladyna” Juliusza Słowackiego — opracowanie lektury

Budowa dramatu

• Pięć aktów i Epilog; akty mają od dwóch do pięciu scen.
• Akcja toczy się „za czasów bajecznych” nad Gopłem: w chacie Wdowy, w lesie z celą Pustelnika, w zamku Kirkora, a w akcie V pod Gnieznem i w Gnieźnie.
• Dwa przenikające się światy: ludzie oraz istoty fantastyczne — Goplana, Skierka i Chochlik.
• Tragizm miesza się z komizmem (zwłaszcza w scenach z Grabcem), a tekst nawiązuje do ballady, baśni i legendy — typowe cechy dramatu romantycznego.
• W dedykacji dla Zygmunta Krasińskiego Słowacki zapowiada, że jego bohaterka wbrew historii zostanie królową polską.

Streszczenie

Akt I. Pustelnik wyjawia Kirkorowi, że jest wygnanym królem Popielem III, i radzi mu poszukać ubogiej żony. Nimfa Goplana kocha się w Grabcu, ale on woli Balladynę. Goplana każe Skierce wywrócić powóz Kirkora przy chacie Wdowy, by pan znalazł tam żonę. Kirkor nie umie wybrać między siostrami, Balladyną i Aliną. Wdowa — za podszeptem Skierki — proponuje próbę: żoną zostanie ta, która pierwsza przyniesie dzban malin.

Akt II. Goplana zamienia pijanego Grabca w płaczącą wierzbę. W lesie Balladyna zabija nożem Alinę, która zebrała więcej malin. Na jej czole zostaje krwawa plama. Kirkor daje Balladynie pierścionek i jedzie po księdza, a Balladyna wmawia matce, że Alina uciekła z kochankiem.

Akt III. Nazajutrz po ślubie Kirkor wyrusza na tajemną wyprawę. Balladyna odsyła matkę do wieży, a przed Fon Kostrynem, naczelnikiem straży, nazywa ją mamką. Pustelnik, do którego przychodzi po lek na plamę, odgaduje jej zbrodnię. Goplana przemienia Grabca w „króla dzwonkowego” w porzuconej koronie Popielów, którą zabrał Skierka. Gdy rycerz Gralon opowiada o trupie pod wierzbą, Kostryn wdaje się z nim w walkę, a Balladyna zachodzi Gralona od tyłu i zabija go mieczem.

Akt IV. Na uczcie Balladyna wypiera się matki i każe ją wypędzić w burzę; Wdowa traci wzrok od pioruna i trafia do Pustelnika. Goniec donosi, że Kirkor obalił w Gnieźnie uzurpatora i ogłosił: królem zostanie ten, kto przyjdzie w prawdziwej koronie Popielów. Pieśń duchów i cień Aliny doprowadzają Balladynę do omdlenia. Nocą zabija śpiącego Grabca, Kostryn zabiera koronę, a na jej rozkaz ma zabić także Pustelnika.

Akt V. Goplana odlatuje z żurawiami na północ. Pustelnik zostaje znaleziony powieszony przed celą. Kirkor ginie w bitwie z wojskiem Balladyny, a ona sama truje Kostryna połową chleba krojonego nożem zatrutym z jednej strony. Jako królowa w Gnieźnie sądzi trzy sprawy: otrucia, zabójstwa dziewczyny w lesie i córki, która wygnała matkę. Niewidoma Wdowa nie wydaje córki i umiera na torturach. Balladyna trzy razy orzeka karę śmierci — w istocie na samą siebie — i ginie rażona piorunem.

Epilog. Dziejopis Wawel zapowiada, że zapisze w kronice, iż królowa panowała mądrze. To drwina z historyków, którzy nie znają prawdy.

Bohaterowie

• Balladyna — starsza córka Wdowy, piękna i ambitna. Dla małżeństwa z Kirkorem i dla władzy popełnia kolejne zbrodnie; plamę na czole zakrywa czarną wstążką.
• Alina — młodsza siostra, czuła i przywiązana do matki; pierwsza ofiara Balladyny.
• Wdowa — uboga matka, która kocha obie córki; wyparta i wypędzona przez Balladynę, do końca jej nie wydaje.
• Kirkor — szlachetny rycerz, pan zamku, który szuka ubogiej żony; obala uzurpatora.
• Pustelnik — wygnany król Popiel III, któremu brat zamordował dzieci i zagarnął tron.
• Fon Kostryn — cudzoziemiec, naczelnik straży w zamku Kirkora; wspólnik i kochanek Balladyny.
• Grabiec — wiejski pijak i hultaj, komiczna postać, w której kocha się Goplana.
• Goplana — nimfa, królowa Gopła; jej sługami są usłużny Skierka i psotny Chochlik.
• Filon — sentymentalny pasterz, parodia bohatera sielanki.

Motywy i symbole

Władza i ambicja

Balladyna idzie z chaty na tron przez kolejne trupy. Pierwsza zbrodnia pociąga następne, bo każda kolejna ma ukryć poprzednią albo usunąć przeszkodę. Po zabiciu siostry bohaterka mówi: „będę żyła, / Jakby nie było Boga”.

Wina i kara

Sumienie objawia się w plamie, snach, pieśni duchów i cieniu Aliny. Ostateczną karą jest piorun — sprawiedliwość wyższa, która dosięga zbrodniarki, gdy ludzki sąd tego nie potrafi.

Maliny, dzban i plama

Próba z malinami miała być niewinną zabawą, a stała się początkiem zbrodni; czerwień malin przypomina krew. Krwawa plama na czole to znak winy, którego nie da się zmyć.

Korona Popielów

Symbol prawowitej władzy. Trafia najpierw do Grabca, a po jego zabiciu do Balladyny — władza zdobyta zbrodnią nie jest prawowita.

Świat fantastyczny

Goplana i duchy plączą ludzkie losy, ale nie popełniają zbrodni. Zabija człowiek, więc to on ponosi odpowiedzialność.

Matka i córka

Wyparcie się matki na uczcie i jej śmierć podczas sądu to najmocniejszy obraz niewdzięczności i zdrady najbliższych.

Ważne konteksty

• Szekspir — Słowacki nawiązywał zwłaszcza do „Makbeta”, „Króla Leara” i „Snu nocy letniej”. Uczta z cieniem Aliny przypomina ucztę, na której Makbetowi ukazuje się duch Banka, a nocne zabójstwo śpiącego Grabca dla korony — zabójstwo śpiącego króla w „Makbecie”.
• Legendarne początki Polski — Popiel, Gopło i Gniezno; autor sam zapowiada anachronizmy.
• Ballada — imię bohaterki nawiązuje do gatunku łączącego epikę, lirykę i dramat.
• Porównania — „Makbet” (żądza władzy i wyrzuty sumienia), „Dziady” cz. II (kara za winę i świat nadprzyrodzony), „Opowieść wigilijna” (wpływ świata fantastycznego na bohatera).

Co zapamiętać przed sprawdzianem

• Balladyna jest starszą siostrą; młodsza jest Alina.
• Próbę z malinami wymyśla Wdowa (za podszeptem Skierki), a nie Kirkor.
• Grabca w wierzbę zamienia Goplana, nie Balladyna.
• Gralona zabija Balladyna, uderzając go od tyłu, gdy walczy z nim Kostryn.
• Kirkor ginie w bitwie z wojskiem Balladyny; ona nie zabija go własnoręcznie.
• Kostryna zabija Balladyna zatrutym chlebem.
• Wdowa traci wzrok w burzy, a umiera na torturach w czasie sądu.
• Pustelnik to wygnany król Popiel III.

Pytania sprawdzające