„Zemsta” Aleksandra Fredry — opracowanie lektury

Budowa komedii

• Cztery akty, napisane ośmiozgłoskowcem z rymami.
• Jeden dzień akcji i jedno miejsce: stary zamek podzielony między Cześnika i Rejenta. Akty I, II i IV dzieją się w części Cześnika, akt III — u Rejenta.
• Dużo wypowiedzi „na stronie” (do widzów) i rozbudowane didaskalia.
• To komedia charakterów: śmiech wynika przede wszystkim z cech bohaterów.
• Motto to dawne przysłowie, zgodnie z którym ze złego często wynika dobro — i tak właśnie kończy się utwór.

Streszczenie

Akt I. Cześnik postanawia ożenić się z bogatą Podstoliną i robi Papkina swatem, choć Papkin sam liczy na rękę Klary. Wacław, syn Rejenta, namawia Klarę do ucieczki i potajemnego ślubu, ale ona odmawia. Rejent każe naprawiać mur graniczny; ludzie Cześnika przepędzają mularzy, a sąsiedzi kłócą się z okien. Wacław, by zostać blisko Klary, oddaje się Papkinowi w niewolę jako rzekomy „komisarz” Rejenta.

Akt II. Cześnik nie chce słyszeć o zgodzie z Rejentem. Wacław przekupuje Papkina, by móc zostać w zamku. Ma prosić Podstolinę o wstawiennictwo, ale rozpoznaje w niej dawną kochankę, z którą romansował pod fałszywym imieniem. Klara wyznacza Papkinowi absurdalne próby, między innymi przyniesienie żywego krokodyla. Cześnik ogłasza zaręczyny z Podstoliną i wysyła Papkina do Rejenta z wyzwaniem na pojedynek.

Akt III. Rejent wmawia mularzom pobicie i rany, spisuje skargę i odprawia ich bez zapłaty. Zakazuje Wacławowi ślubu z Klarą i chce go ożenić z Podstoliną; w intercyzie strona, która zerwie umowę, ma zapłacić sto tysięcy. Podstolina podpisuje układ. Papkin przedstawia wyzwanie, truchleje przed spokojnym Rejentem i zostaje wyprowadzony z listem do Cześnika.

Akt IV. Z listu Cześnik dowiaduje się, że Podstolina wyjdzie za Wacława. Papkin jest przekonany, że został otruty, i pisze testament. Cześnik dyktuje Dyndalskiemu list w imieniu Klary, by zwabić Wacława, ale w końcu go drze i posyła z ustną prośbą Rózię. Schwytany Wacław ma wybór: więzienie albo natychmiastowy ślub z Klarą — młodzi biorą ślub w zamkowej kaplicy. Rejent, który na próżno czekał na pojedynek w lesie, przychodzi po syna. Okazuje się, że majątek Podstoliny był zapisany jej tylko na czas i przypada Klarze; Klara obiecuje zapłacić jej sto tysięcy. Rejent błogosławi młodych, a Cześnik podaje mu rękę.

Bohaterowie

• Cześnik Maciej Raptusiewicz — choleryk i dawny konfederat barski; porywczy, ale szczery. Ciągle powtarza „mocium panie”. Jest stryjem i opiekunem Klary.
• Rejent Milczek — z pozoru pokorny i słodki, naprawdę przebiegły, obłudny i bezwzględny pieniacz. Powtarza „Niech się dzieje wola nieba”.
• Klara — bratanica (synowica) Cześnika; dowcipna, kocha Wacława i drwi z Papkina.
• Wacław — syn Rejenta, zakochany w Klarze; ma za sobą romans z Podstoliną.
• Podstolina — wdowa po trzech mężach, szuka bogatego męża.
• Józef Papkin — zubożały szlachcic zależny od Cześnika; samochwała, tchórz i kłamca, który udaje wielkiego rycerza.
• Dyndalski — stary, wierny sługa Cześnika.

Kontrast Cześnika i Rejenta

To najczęstszy temat zadań. Cześnik jest głośny, wybuchowy i otwarty — od razu mówi, co myśli, i chce rozwiązywać sprawy szablą. Rejent jest cichy, uprzejmy i fałszywy — łączy czułe „serdeńko” z groźbą i walczy pozwami. Obaj są równie zawzięci, ale każdy prowadzi wojnę na swój sposób.

Komizm

• Komizm postaci — Papkin: jego słowa przeczą czynom. Nazywa siebie „lwem północy”, a ucieka przed byle zagrożeniem.
• Komizm sytuacyjny — Papkin u Rejenta, oświadczyny, pisanie listu przez Cześnika.
• Komizm słowny — powiedzonka bohaterów i scena dyktowania listu, w której Dyndalski zapisuje także wtrącane „mocium panie”.

Najważniejsze sceny

• Bitwa o mur (akt I) — sąsiedzi kłócą się z okien, Papkin chowa się za róg, a potem chwali się męstwem.
• Papkin u Rejenta (akt III) — samochwała truchleje przed kimś, kto grzecznie grozi mu wyrzuceniem przez okno.
• Testament Papkina (akt IV) — zapisuje Klarze gitarę i zastawioną kolekcję motyli, a długów każe nie płacić.
• Finał — Cześnik ogłasza swoją zemstę: ożenił syna Rejenta z Klarą. Spór kończy się zgodą.

Motywy

• Mur graniczny — znak podziału; jego naprawa uruchamia akcję.
• Zemsta — tytułowa zemsta okazuje się ślubem młodych, czyli prowadzi do pojednania.
• Spór i zgoda — młodzi nie mają zawziętości starszych, a ich małżeństwo godzi rody.
• Miłość a interes — Cześnik, Podstolina i Rejent traktują małżeństwo jak transakcję; prawdziwie kochają się tylko Klara i Wacław.
• Obraz szlachty — kłótliwość, upór, przywiązanie do honoru i tradycji.

Ważne konteksty

• Pierwowzór — prawdziwy XVII-wieczny spór dwóch rodów o zamek Kamieniec w Odrzykoniu pod Krosnem, zakończony ślubem dzieci obu rodzin. Fredro poznał tę historię z dawnych dokumentów.
• Konfederacja barska — wspomnienia Cześnika wskazują, że akcja dzieje się pod koniec XVIII w.
• Porównania — „Pan Tadeusz” (spór o zamek zakończony zaręczynami młodych), „Skąpiec” Moliera (komedia charakterów, małżeństwo dla pieniędzy).

Co zapamiętać przed sprawdzianem

• Klara jest bratanicą Cześnika, nie jego córką.
• Mur dzieli dwie połowy jednego zamku, a nie dwa zamki.
• „Niech się dzieje wola nieba” mówi Rejent, a „mocium panie” — Cześnik.
• Zemsta Cześnika to ślub Wacława z Klarą; do pojedynku nie dochodzi.
• Papkin nie został otruty — tylko tak uwierzył; na końcu drze testament.
• Podstolina nie kocha Cześnika — szuka bogatego męża.
• List z „mocium panie” nie trafia do Wacława.

Pytania sprawdzające