„Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego — opracowanie lektury

Budowa i narracja

• Sześć części i epilog.
• Narrator trzecioosobowy jest niemal stale przy Raskolnikowie: oddaje jego myśli, sny i monologi wewnętrzne.
• Akcja zaczyna się na początku lipca w Petersburgu, w okolicach placu Siennego. Epilog dzieje się na Syberii, prawie półtora roku po zbrodni.

Zbrodnię poznajemy już w pierwszej części. Reszta powieści to nie zagadka „kto zabił”, tylko historia kary i walki z samym sobą.

Streszczenie

Część I. Rodion Raskolnikow, 23-letni były student prawa, żyje w nędzy. Zastawia zegarek u starej lichwiarki, Alony Iwanowny, sprawdzając, jak wygląda jej mieszkanie. W szynku poznaje pijaka Marmieładowa, który opowiada o swojej córce Soni, zmuszonej do prostytucji, by utrzymać rodzinę. List od matki przynosi wiadomość, że siostra Raskolnikowa, Dunia, ma poślubić wyrachowanego Łużyna — dla dobra brata. Po śnie o zakatowanej szkapie Raskolnikow zabija siekierą lichwiarkę, a potem także jej siostrę Lizawietę, która niespodziewanie wraca do domu.

Część II. Wezwany do cyrkułu w sprawie długu, mdleje, gdy rozmowa schodzi na zabójstwo. Łup chowa pod kamieniem na cudzym podwórzu, nie zaglądając nawet do sakiewki. Choruje. Gdy Marmieładowa tratują konie, Raskolnikow daje wdowie dwadzieścia rubli. Do Petersburga przyjeżdżają matka i Dunia.

Część III–IV. Śledczy Porfiry Pietrowicz rozmawia z Raskolnikowem o jego artykule, w którym bohater dzieli ludzi na „zwyczajnych” i „nadzwyczajnych”. Dunia zrywa z Łużynem. Sonia czyta Raskolnikowowi o wskrzeszeniu Łazarza. Druga rozmowa z Porfirym zostaje przerwana, bo do zabójstwa fałszywie przyznaje się malarz Mikołaj.

Część V. Na stypie po Marmieładowie Łużyn oskarża Sonię o kradzież, ale podstęp zostaje zdemaskowany. Raskolnikow wyznaje Soni zbrodnię. Swidrygajłow, dawny chlebodawca Duni, podsłuchał tę rozmowę.

Część VI. Porfiry mówi Raskolnikowowi wprost, że wie, kto zabił, i radzi mu się przyznać. Swidrygajłow, odrzucony przez Dunię, popełnia samobójstwo. Raskolnikow żegna się z rodziną, bierze od Soni krzyżyk, całuje ziemię na placu Siennym i przyznaje się w cyrkule.

Epilog. Zostaje skazany na osiem lat katorgi — wyrok jest łagodny dzięki przyznaniu się i okolicznościom łagodzącym. Sonia jedzie za nim na Syberię. Po chorobie Raskolnikow płacze u jej stóp; zaczyna się jego odrodzenie.

Bohaterowie

• Rodion Raskolnikow — były student, dumny, wrażliwy i samotny; zabójca, który długo broni swojej teorii.
• Sonia Marmieładowa — córka Marmieładowa, głęboko wierząca; prowadzi Raskolnikowa do przyznania się i jedzie za nim na Syberię.
• Porfiry Pietrowicz — śledczy i psycholog; nie ma dowodów, więc liczy na sumienie zabójcy.
• Dunia — siostra Raskolnikowa, dumna i odważna; w epilogu żona Razumichina.
• Razumichin — przyjaciel z uniwersytetu, pracowity i życzliwy.
• Łużyn — wyrachowany narzeczony Duni.
• Swidrygajłow — cynik i rozpustnik, dawny chlebodawca Duni.
• Marmieładow i Katarzyna Iwanowna — rodzina, której nędza pokazuje Petersburg od najgorszej strony.

Motywy i problematyka

Teoria ludzi zwykłych i niezwykłych

Raskolnikow uważa, że wybitni ludzie, jak Napoleon, mają prawo, w zgodzie z własnym sumieniem, łamać prawo dla wielkiej idei. Zabójstwo lichwiarki ma być dowodem, że i on do nich należy. Zbrodnia obala teorię: zamiast poczucia siły przynosi lęk, chorobę i samotność, a zabicie niewinnej Lizawiety pokazuje, że „rachunek korzyści” nie usprawiedliwia morderstwa.

Wina i kara

Tytułowa kara to przede wszystkim cierpienie psychiczne: rozdarcie, strach przed zdemaskowaniem, odcięcie od ludzi. Wyrok sądowy przychodzi później. Ważne: przyznanie się nie oznacza od razu skruchy — prawdziwe odrodzenie zaczyna się dopiero na Syberii.

Odrodzenie przez cierpienie, miłość i wiarę

Sonia, czytanie o Łazarzu i Ewangelia pod poduszką w epilogu wskazują chrześcijańską drogę: przez pokorę i miłość do nowego życia.

Petersburg

Duszne, brudne miasto nędzy, pijaństwa i upadku. Atmosfera miasta pogłębia gorączkę bohatera.

Sobowtóry Raskolnikowa

Swidrygajłow (zło bez skruchy) i Łużyn (zimne wyrachowanie) pokazują, kim Raskolnikow mógłby się stać.

Nazwiska znaczące

Raskoł to po rosyjsku rozłam, Sofia (z greckiego) — mądrość, a nazwisko Razumichin wiąże się ze słowem rozum.

Ważne konteksty

• Biografia autora — Dostojewski w 1849 r. został skazany na śmierć za udział w Kole Pietraszewskiego; tuż przed egzekucją karę zamieniono na katorgę. Po tym doświadczeniu zwrócił się ku chrześcijaństwu.
• Realizm psychologiczny XIX w. — zainteresowanie wnętrzem i winą człowieka.
• Porównania na maturze — „Makbet” (zbrodnia i sumienie), „Lalka” (wielkie miasto i nędza), „Balladyna” (zbrodnia pociągająca następne zbrodnie).

Co zapamiętać przed maturą

• Raskolnikow zabija dwie osoby: lichwiarkę i jej siostrę Lizawietę.
• Sonia nie jest siostrą Raskolnikowa — to córka Marmieładowa; siostra to Dunia.
• Łużyn był narzeczonym Duni, nie Soni.
• Pierwszy do zabójstwa przyznaje się fałszywie malarz Mikołaj.
• Swidrygajłow sam się zastrzela; wcześniej strzela do niego Dunia, ale tylko go lekko rani.
• Raskolnikowa nie pogrążają dowody — sam się przyznaje.
• Wyrok to osiem lat katorgi, a nie kara śmierci.
• Raskolnikow nie korzysta z łupu.

Pytania sprawdzające