„Lalka” Bolesława Prusa — opracowanie lektury

Jak zbudowana jest powieść

„Lalka” ma dwa tomy. Opowieść prowadzą na zmianę dwaj narratorzy:

• narrator trzecioosobowy, który często oddaje myśli postaci, zwłaszcza Wokulskiego;
• Ignacy Rzecki w rozdziałach „Pamiętnik starego subiekta” — pisze w pierwszej osobie, wspomina młodość i walki na Węgrzech w latach 1848–1849, a o bieżących wydarzeniach i polityce wypowiada się stronniczo, z sympatią dla Wokulskiego i wiarą w Napoleonidów.

Dzięki temu te same zdarzenia widzimy raz „z zewnątrz”, raz oczami człowieka, który kocha Wokulskiego jak syna i nie zawsze rozumie, co się z nim dzieje.

Streszczenie najważniejszych wydarzeń

Tom I. W warszawskiej jadłodajni plotkuje się o Stanisławie Wokulskim. Po śmierci żony, wdowy Minclowej, wziął gotówkę i wyjechał na wojnę rosyjsko-turecką, a teraz wraca bardzo bogaty. Sklepem na Krakowskim Przedmieściu zajmuje się w tym czasie stary subiekt Rzecki.

Wokulski od chwili, gdy zobaczył w teatrze Izabelę Łęcką, myśli tylko o niej. Łęccy są zrujnowani i wyprzedają rodzinne srebra — Wokulski skrycie je kupuje. W Wielką Sobotę kładzie na tacę kwestującej hrabiny, ciotki Izabeli, rulon złotych monet; hojność otwiera mu drzwi do arystokratycznych salonów. Tego samego dnia pomaga upadłej dziewczynie, Mariannie, i wysyła ją do sióstr magdalenek.

Wokulski wchodzi do spółki handlowej z arystokratami, staje do pojedynku z baronem Krzeszowskim, przez podstawionego pośrednika kupuje na licytacji kamienicę Łęckich i wyjeżdża do Paryża.

Tom II. W Paryżu, przy okazji wystawy powszechnej, Wokulski robi interesy i odwiedza uczonego Geista, który pracuje nad metalem lżejszym od powietrza. Wynalazek kusi go jako cel ważniejszy niż miłość — mimo to wraca do Polski.

U prezesowej Zasławskiej w Zasławku zbliża się do Izabeli w ruinach zamku. Tymczasem w Warszawie baronowa Krzeszowska oskarża Helenę Stawską o kradzież lalki; w sądzie okazuje się, że lalkę kupiono w sklepie Wokulskiego, a oskarżenie było absurdalne. Od tego procesu powieść ma tytuł.

Wokulski zostaje narzeczonym Izabeli. W pociągu do Krakowa słyszy jednak jej rozmowę po angielsku z kuzynem Starskim — Izabela nie wie, że Wokulski zna ten język. Upokorzony wysiada w Skierniewicach i kładzie się na torach; ratuje go dróżnik Wysocki, brat ubogiego furmana, któremu wcześniej pomógł.

Potem następuje apatia: Wokulski wycofuje się ze spółki, którą przejmuje Szlangbaum (sklep sprzedał mu już wcześniej), a bohater zapowiada wyjazd do Moskwy. W ostatnim rozdziale pojawiają się pogłoski, że kupił w Dąbrowie naboje dynamitowe; we wrześniu wybuch obraca w gruzy ruiny zamku w Zasławiu, a śladu Wokulskiego nie znaleziono. Jego los pozostaje nierozstrzygnięty. Rzecki umiera, a Izabela według Ochockiego wstępuje do klasztoru.

Główni bohaterowie i ich relacje

Stanisław Wokulski

Kupiec galanteryjny, około 45-letni, pochodzi ze zubożałej szlachty. W młodości był subiektem w handlu win i delikatesów Hopfera i nocami się uczył, dostał się do Szkoły Głównej, wziął udział w powstaniu styczniowym i został zesłany na Syberię. Po powrocie ożenił się z wdową Minclową i po jej śmierci odziedziczył sklep. Wielki majątek zbił jednak dopiero na dostawach dla wojska w czasie wojny z Turcją, namówiony przez moskiewskiego kupca Suzina. Jest pracowity i hojny dla ubogich, a zarazem chorobliwie zakochany.

Izabela Łęcka

Piękna arystokratka, córka zrujnowanego Tomasza Łęckiego. Żyje w świecie salonów, gardzi kupcem, ale przyjmuje jego starania, bo daje jej to wygodę. Wokulski widzi w niej ideał, którego w rzeczywistości nie ma — stąd szkolne odczytanie tytułu: Izabela jako lalka.

Ignacy Rzecki

Stary subiekt, przyjaciel i zastępca Wokulskiego, od lat mieszkający w pokoiku przy sklepie. Romantyczny idealista polityczny, wierny bonapartysta. Chce wyswatać Wokulskiego z Heleną Stawską i do końca wierzy, że jego przyjaciel ma wielkie plany.

Inne ważne postacie

• Julian Ochocki — młody kuzyn Izabeli, wynalazca marzący o machinie latającej; idealista nauki.
• Doktor Szuman — lekarz, przyjaciel Wokulskiego, trzeźwy obserwator; to on nazywa go polskim romantykiem.
• Prezesowa Zasławska — życzliwa Wokulskiemu właścicielka Zasławka; w młodości kochała jego stryja.
• Starski — kuzyn Izabeli, bawidamek; to jego rozmowa z Izabelą w pociągu łamie Wokulskiego.
• Helena Stawska — uboga, uczciwa matka Heluni, oskarżona w procesie o lalkę.
• Henryk Szlangbaum — subiekt Wokulskiego, później właściciel sklepu.

Motywy literackie

• Miłość niszcząca — uczucie Wokulskiego do Izabeli jest wyobrażeniem z poezji, nie miłością do prawdziwej osoby. Odbiera mu energię i prowadzi do kryzysu.
• Pieniądz i awans społeczny — majątek wprowadza kupca do salonów, ale nie daje mu równości z arystokracją.
• Praca — wartość pozytywistów: Wokulski, Rzecki i Ochocki pracują, arystokracja żyje dawną świetnością.
• Miasto — Warszawa (salony, sklep, nędza nad Wisłą) zestawiona z Paryżem, miastem postępu.
• Lalka i marionetki — proces o lalkę, Izabela jako piękna, ale pusta „lalka”, a pod koniec Rzecki patrzący na nakręcane zabawki w sklepie i myślący o ludziach jak o marionetkach.
• Ruiny zamku w Zasławiu — miejsce zbliżenia z Izabelą, pamiątka po przeszłości i miejsce zniknięcia Wokulskiego.

Problematyka i interpretacja

Wokulski — romantyk czy pozytywista?

To najczęstszy temat wypracowań. Wokulski ma w sobie oba porządki:

• romantyk: idealizuje ukochaną, kocha jak bohater poezji romantycznej, ma za sobą powstanie i zesłanie, gotów jest wszystko poświęcić dla uczucia;
• pozytywista: pracuje, handluje, inwestuje, interesuje się nauką i pomaga ubogim w praktyczny sposób.

W Paryżu Wokulski ciska tomikiem Mickiewicza i oskarża poezję o swoją miłość — sam widzi w sobie ofiarę romantycznego wzorca. Najlepsza odpowiedź w wypracowaniu to więc nie wybór jednej strony, tylko pokazanie rozdarcia bohatera.

Trzy pokolenia idealistów

Prus zestawia trzech marzycieli: Rzeckiego (idealizm polityczny, wiara w Napoleonidów), Wokulskiego (między romantyzmem a pozytywizmem) i Ochockiego (idealizm naukowy). Każde pokolenie wierzy w coś innego i każde przegrywa z rzeczywistością.

Obraz społeczeństwa

Powieść pokazuje arystokrację żyjącą przeszłością, przedsiębiorcze mieszczaństwo i Żydów, biedotę oraz ludzi, którzy pracują. Społeczeństwo jest podzielone i niezdolne do współpracy: pieniądze kupca są mile widziane, sam kupiec — nie.

Ważne konteksty

• Pozytywizm warszawski — praca organiczna, praca u podstaw, wiara w naukę. „Lalka” rozlicza się z romantycznym wzorcem miłości, ale nie daje prostego zwycięstwa pozytywizmowi.
• Zabór rosyjski po powstaniu styczniowym — z powodu cenzury o powstaniu i Syberii mówi się w powieści aluzyjnie.
• Wydarzenia lat 1877–1878 — wojna rosyjsko-turecka, pokój w San Stefano i wystawa powszechna w Paryżu w 1878 r. stanowią tło akcji.
• Porównania na maturze — „Ojciec Goriot” Balzaka (pieniądz i awans w wielkim mieście), „Zbrodnia i kara” (miasto, nędza), „Pani Bovary” (złudzenia wyniesione z lektur).

Co zapamiętać przed sprawdzianem i maturą

• Majątku Wokulski nie zarobił na sklepie, tylko na dostawach dla wojska w wojnie z Turcją; sklep i gotówkę miał po Minclowej.
• W pojedynku Wokulski nie zabija barona — kula trafia w pistolet przeciwnika, a ten zostaje zraniony w twarz zamkiem broni.
• Pod Skierniewicami ratuje go dróżnik Wysocki, brat furmana, nie sam furman.
• Śmierć Wokulskiego nie jest pewna — powieść jej nie rozstrzyga.
• Izabela nie wychodzi za mąż; według Ochockiego wstępuje do klasztoru.
• Słowa „Ostatni to romantyk!” wypowiada Szuman nad ciałem Rzeckiego, a nie Rzecki o sobie.
• Tytuł wiąże się z procesem o lalkę, a w interpretacji także z Izabelą i ludźmi-marionetkami.

Pytania sprawdzające