„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego — opracowanie lektury

Budowa dramatu

• Trzy akty, cała akcja w jednej izbie w domu Gospodarza; zza drzwi dochodzą tańce.
• Akt I jest realistyczny: rozmowy gości weselnych.
• Akt II jest wizyjny: od północy gościom ukazują się zjawy.
• Akt III łączy oba plany i doprowadza do finału.
• Kompozycja przypomina szopkę: przez izbę przechodzą kolejne pary rozmówców jak figurki.
• Chłopi mówią gwarą podkrakowską (na przykład z mazurzeniem).

Streszczenie

Akt I. Na weselu rozmawiają kolejne pary. Czepiec pyta Dziennikarza o politykę i deklaruje gotowość chłopów do walki, a Dziennikarz zbywa go ogólnikami. Poeta i Gospodarz rozmawiają o chłopie jako sile narodu i o własnej niemocy. Pan Młody i Gospodarz wspominają krzywdy, jakie ich rodziny poniosły podczas rabacji galicyjskiej w 1846 r. Rachel podsuwa pomysł, by zaprosić na wesele Chochoła — słomianą osłonę krzewu róży w sadzie — a Pan Młody, za namową Poety, to robi.

Akt II. O północy Chochoł zjawia się małej Isi. Potem do kolejnych gości przychodzą zjawy, a każda wydobywa ich myśli i wyrzuty sumienia. Najważniejsza jest wizyta Wernyhory u Gospodarza: legendarny lirnik każe rozesłać wici, zgromadzić lud i o świcie nasłuchiwać jego nadejścia. Daje Gospodarzowi złoty róg, który ma być znakiem do powstania. Gospodarz przekazuje róg Jaśkowi i wysyła go, by zwołał ludzi. Staszek znajduje złotą podkowę zgubioną przez konia Wernyhory, a Gospodyni chowa ją do skrzyni.

Akt III. Gospodarz zasypia i po przebudzeniu nie pamięta rozkazów. Goście widzą złowróżbne znaki. Do izby przychodzą chłopi z kosami, wszyscy nasłuchują tętentu Wernyhory. Wraca jednak Jasiek bez rogu — został mu tylko sznur; róg zgubił, gdy schylił się po czapkę z pawimi piórami. Chochoł gra, a goście tańczą jak uśpieni. Gdy pieje kogut, Jasiek wzywa do koni i broni, ale nikt go nie słyszy.

Kto komu się ukazuje

To jedno z najczęstszych pytań na sprawdzianach. Każda zjawa odpowiada myślom osoby, którą odwiedza:

• Chochoł → Isia (pierwszy, o północy);
• Widmo → Marysia — zmarły narzeczony; Marysia je odpędza;
• Stańczyk → Dziennikarz — błazen ostatnich Jagiellonów, rozterki zgorzkniałego publicysty;
• Rycerz Czarny → Poeta — Zawisza Czarny, marzenie o czynie; za przyłbicą jest pustka;
• Hetman → Pan Młody — Branicki, zdrajca z Targowicy, wyrzut wobec ożenku z chłopką;
• Upiór → Dziad — Jakub Szela, pamięć rzezi 1846 r.;
• Wernyhora → Gospodarz — wezwanie do czynu i złoty róg.

Bohaterowie

Postacie realne mają prawdziwe pierwowzory, co w 1901 r. wywołało skandal:

• Pan Młody — poeta z miasta zachwycony wsią (Lucjan Rydel);
• Panna Młoda — Jagusia, prosta i trzeźwa chłopka (Jadwiga Mikołajczykówna);
• Gospodarz — inteligent od lat żyjący na wsi, mąż chłopki (malarz Włodzimierz Tetmajer);
• Poeta — marzy o wielkim dramacie i czynie (Kazimierz Przerwa-Tetmajer);
• Dziennikarz — redaktor krakowskiego dziennika (Rudolf Starzewski z „Czasu”);
• Czepiec — porywczy chłop gotowy do walki;
• Jasiek — drużba, który gubi złoty róg;
• Rachel — egzaltowana córka karczmarza, czytelniczka poezji.

Symbole

• Chochoł — uśpienie i bezwład narodu; zarazem chroni różę, która wiosną zakwitnie, więc może oznaczać nadzieję.
• Chocholi taniec — zbiorowy letarg; społeczeństwo, które nie umie wykorzystać szansy.
• Złoty róg — wezwanie do czynu narodowego; sznur — utracona szansa.
• Czapka z pawimi piórami — próżność i prywata ważniejsza od sprawy narodu.
• Złota podkowa — szczęście, schowane przez Gospodynię do skrzyni.
• Kosy — gotowość chłopów do walki, nawiązanie do kosynierów spod Racławic.
• Wesele i chata — Polska w miniaturze i pozorne zbratanie chłopów z inteligencją.

Problematyka

Inteligencja i chłopi

Wesele miało być symbolem jedności, ale rozmowy pokazują, że warstwy się nie rozumieją. Inteligencja zachwyca się wsią (to zjawisko nazywano chłopomanią), lecz nie traktuje chłopów poważnie; chłopi są gotowi do walki, ale nie mają przywódcy.

Niemoc i utracona szansa

Wernyhora daje znak, ludzie przychodzą z kosami — a mimo to nic się nie dzieje. Odpowiedzialność za marazm spada przede wszystkim na inteligencję, która nie potrafi zamienić marzeń w czyn.

Pamięć historyczna

Zjawy przypominają chwałę (Zawisza), zdradę (Targowica) i bratobójczą rzeź (1846). Przeszłość ciąży nad teraźniejszością i dzieli naród.

Ważne konteksty

• Prawdziwe wesele — ślub Rydla i Mikołajczykówny odbył się 20 listopada 1900 r. w Krakowie, zabawa w Bronowicach Małych w domu Tetmajera (dziś Rydlówka). Wyspiański był na weselu.
• Rzeź galicyjska 1846 r. — chłopi, podburzeni przez władze austriackie, mordowali szlachtę; ta pamięć dzieli bohaterów dramatu.
• Galicja pod zaborem austriackim i konserwatyści krakowscy, nazywani stańczykami.
• Porównania na maturze — „Dziady cz. III” (sąd nad społeczeństwem, wizje), „Pan Tadeusz” (wspólnota przy polonezie), „Przedwiośnie” i „Chłopi” (inteligencja i wieś).

Co zapamiętać przed maturą

• Akcja dzieje się w jednej izbie podczas jednej nocy.
• Złoty róg Wernyhora daje Gospodarzowi, a ten przekazuje go Jaśkowi.
• Stańczyk ukazuje się Dziennikarzowi, a Upiór (Szela) Dziadowi.
• Poeta nie jest zjawą, tylko gościem weselnym.
• Chochoła zaprasza Pan Młody (pomysł Racheli, namowa Poety).
• Złotą podkowę przynosi Staszek, a chowa ją Gospodyni.
• Słowa o złotym rogu i czapce z piór śpiewa Chochoł; Jasiek mówi: „ostał mi sie ino sznur” (gwarowo).

Pytania sprawdzające