„Dziady” cz. III Adama Mickiewicza — opracowanie lektury

Budowa dramatu

• Przedmowa autora (prozą) opisuje prześladowania młodzieży wileńskiej i rolę senatora Nowosilcowa.
• Prolog i akt I, podzielony na dziewięć scen: od więziennej celi w Wilnie przez Improwizację, egzorcyzmy, dom pod Lwowem, celę księdza Piotra, sen Senatora, salon warszawski, bal u Senatora po obrzęd Dziadów.
• Ustęp — cykl poematów o drodze do Rosji, Petersburgu i carze, zamknięty wierszem „Do przyjaciół Moskali”.

To typowy dramat romantyczny: łączy realizm z fantastyką (anioły i diabły walczą o duszę bohatera), nie zachowuje jedności miejsca ani czasu i ma kompozycję otwartą — los Konrada nie zostaje rozstrzygnięty.

Streszczenie najważniejszych scen

Prolog. Wilno, cela w klasztorze bazylianów zamienionym na więzienie. Dobre i złe duchy walczą o myśli śpiącego Więźnia. Przebudzony pisze na ścianie, że umarł Gustaw, a narodził się Konrad — nieszczęśliwy kochanek z czwartej części zmienia się w bojownika za naród.

Scena I. Wigilia Bożego Narodzenia. Więźniowie zbierają się w celi Konrada. Jan Sobolewski opowiada o wywózce studentów na Sybir. Konrad śpiewa pieśń zemsty, a potem próbuje w wizji przejrzeć przyszłość jak orzeł — zasłania mu ją jednak olbrzymi kruk (Mała Improwizacja).

Scena II — Wielka Improwizacja. Samotny Konrad przemawia do Boga. Czuje w sobie ogromną moc poezji i miłości do narodu, żąda „rządu dusz”, by uszczęśliwić rodaków, i zarzuca Bogu, że jest mądrością, a nie miłością. Bluźnierstwa nie kończy — urywa na słowie „ale…”, a dopowiada je Głos Diabła. Konrad pada zemdlony.

Scena III. Kapral sprowadza księdza Piotra, pokornego bernardyna. Egzorcyzm wypędza z Konrada złego ducha, a ksiądz Piotr ofiaruje się za niego.

Scena V — Widzenie księdza Piotra. Ksiądz Piotr ogląda w wizji losy Polski: car jako Herod gubi młodzież, ocalone dziecko wyrośnie na wybawcę narodu; imię tego wybawcy to „czterdzieści i cztery”, a naród przechodzi mękę podobną do męki Chrystusa i zmartwychwstaje. Przyszłość, której na próżno szukał dumny Konrad, poznaje człowiek pokorny.

Scena VII — Salon warszawski. Elita przy stoliku mówi po francusku o balach, młodzież przy drzwiach — po polsku o prześladowaniach. Adolf opowiada o Cichowskim, który po latach śledztwa na każde pytanie odpowiada, że nic nie wie i nic nie powie, a Wysocki porównuje naród do lawy: z wierzchu zimnej, w głębi gorącej.

Scena VIII — Pan Senator. Pani Rollison, niewidoma matka katowanego więźnia, błaga Senatora o syna. Senator jest okrutny i cyniczny, jego otoczenie — usłużne. Na balu Pani Rollison dowiaduje się, że syna wyrzucono oknem (ksiądz Piotr mówi, że jest ranny, ale żyje). Piorun zabija Doktora, donosiciela Senatora.

Scena IX — Noc Dziadów. Guślarz widzi potępione widma, a o świcie kibitki z więźniami pędzą na północ; w jednej z nich jedzie najpewniej Konrad.

Ustęp. Droga w głąb Rosji, Petersburg, przegląd wojsk i spotkanie dwóch poetów pod pomnikiem Piotra Wielkiego.

Bohaterowie

• Konrad — więziony poeta, dawny Gustaw. Kocha naród i cierpi za niego, ale jego bunt jest skażony pychą.
• Ksiądz Piotr — pokorny bernardyn; egzorcyzmuje Konrada i otrzymuje wizję przyszłości narodu.
• Senator — carski dygnitarz prowadzący śledztwo, wzorowany na Nikołaju Nowosilcowie.
• Doktor — pochlebca i donosiciel Senatora; ginie rażony piorunem.
• Pani Rollison i jej syn Rollison — symbol cierpienia rodzin więźniów.
• Więźniowie — m.in. Tomasz, Żegota, Jan Sobolewski i ksiądz Lwowicz; wielu ma prawdziwe pierwowzory wśród filomatów.

Motywy i problematyka

Prometeizm — bunt Konrada

Konrad, jak mityczny Prometeusz, chce uszczęśliwić ludzi wbrew woli bogów. Domaga się władzy nad duszami, ale chciałby rządzić ludźmi tak, jak poeta rządzi słowami, a opornych skazać na cierpienie. W ten sposób w miłości do narodu kryje się pokusa tyranii. Dlatego bunt kończy się klęską.

Mesjanizm

W Widzeniu księdza Piotra cierpienie Polski ma sens: jak męka Chrystusa prowadzi do zmartwychwstania, czyli do wolności. Popularne hasło „Polska Chrystusem narodów” jest szkolnym streszczeniem tej idei, a nie cytatem z dramatu.

Pycha i pokora

Dumny Konrad nie dostaje odpowiedzi od Boga, pokorny ksiądz Piotr ją otrzymuje. To kluczowe zestawienie postaci w dramacie.

Martyrologia i obraz społeczeństwa

Dramat pokazuje cierpienie młodzieży, okrucieństwo zaborcy i podzielone społeczeństwo: obojętną, sfrancuziałą elitę oraz patriotyczną młodzież.

Psychomachia

Walka dobrych i złych duchów o duszę człowieka — w Prologu, w Improwizacji i w scenie egzorcyzmów.

Ważne konteksty

• Proces filomatów i filaretów (1823–1824) — Mickiewicz został aresztowany i skazany na zesłanie w głąb Rosji. Wielu bohaterów ma prawdziwe pierwowzory: Tomasz to Tomasz Zan, Żegota — Ignacy Domeyko, Doktor — August Bécu.
• Powstanie listopadowe — Mickiewicz w nim nie walczył; dramat czyta się także jako odpowiedź na klęskę.
• Teatr — prapremierę wystawił w 1901 r. w Krakowie Stanisław Wyspiański. Zdjęcie z afisza spektaklu Kazimierza Dejmka w styczniu 1968 r. wywołało demonstracje, od których zaczęły się wydarzenia Marca 1968.

Co zapamiętać przed maturą

• Część III powstała w Dreźnie w 1832 r., a nie w Wilnie.
• Przemiana Gustawa w Konrada następuje w Prologu, a nie w Improwizacji.
• Scena I to Wigilia, a obrzęd Dziadów pojawia się w scenie IX.
• Wielka Improwizacja to samotny monolog Konrada; ksiądz Piotr przychodzi dopiero w scenie III.
• Słowo, które kończy bluźnierstwo, wypowiada Głos Diabła, nie Konrad.
• Wizję przyszłości narodu ma ksiądz Piotr, nie Konrad.
• Rollison według księdza Piotra jest ranny, ale żyje.

Pytania sprawdzające