„Dziady” cz. II Adama Mickiewicza — opracowanie lektury

Budowa i gatunek

• Przedmowa autora wyjaśnia, czym są dziady: dawnym, jeszcze pogańskim świętem ku pamięci zmarłych, które lud odprawia potajemnie w kaplicach lub pustych domach blisko cmentarza.
• Motto z „Hamleta” Szekspira mówi, że na niebie i ziemi istnieją rzeczy, o których nie śniło się filozofom. To zapowiedź świata, którego nie da się wyjaśnić rozumem.
• Jedna ciągła scena bez aktów. Nie ma narratora, są tylko kwestie postaci i krótkie didaskalia.
• Dramat romantyczny: łączy lirykę (pieśni, refren Chóru), epikę (opowieści duchów) i dramat, a także ludowość i fantastykę.
• Każde wezwanie poprzedza czynność obrzędowa: zapalenie kądzieli (duchy lekkie), kotła z wódką (duchy najcięższe) i wianka z ziela (duchy pośrednie).

Streszczenie

Początek obrzędu. Guślarz każe zamknąć drzwi, zasłonić okna i zgasić światła. Zapala kądziel i wzywa duchy lekkie.

Józio i Rózia. Pod sklepieniem krążą duchy dwojga dzieci. W raju mają wszystko, ale nie mogą wejść do nieba. Nie chcą słodyczy: za życia nie zaznały goryczy, więc proszą o dwa ziarnka gorczycy. Dostają je i odchodzą. Pierwsza nauka brzmi: kto nie doznał goryczy, nie dozna słodyczy w niebie.

Zły Pan. O północy Guślarz zapala wódkę i wzywa duchy najcięższe. Za oknem staje upiór dziedzica tej wsi, okrutnego dla poddanych. Cierpi głód i pragnienie, a tułaczka po ziemi jest dla niego gorsza od piekła. Prosi o wodę i dwa ziarnka pszenicy, ale jadło porywają mu ptaki nocne, czyli jego dawni słudzy. Kruk opowiada, że za kilka jabłek z pańskiego ogrodu kazano go zbić. Sowa wspomina, jak w Wigilię prosiła z dzieckiem o pomoc, a wyrzucona na śnieg zamarzła. Pan przyznaje, że nikt mu nie pomoże, bo „kto nie był ni razu człowiekiem”, temu człowiek nie pomoże.

Zosia. Guślarz zapala wianek i wzywa duchy pośrednie. Pojawia się duch pięknej pasterki, która przeżyła dziewiętnaście lat, wyśmiewała zalotników i nikogo nie pokochała. Wiatr nosi ją teraz między niebem a ziemią. Prosi młodzieńców, by przyciągnęli ją do ziemi, ale to się nie udaje. Guślarz zapowiada, że będzie tak latać jeszcze dwa lata, a potem trafi do nieba. Trzecia nauka: kto nie dotknął ziemi ni razu, nie może być w niebie.

Milczące Widmo. Guślarz rzuca mak i soczewicę dla wszystkich dusz i chce zakończyć obrzęd. Wtedy z podłogi wychodzi blade Widmo z pąsową pręgą od piersi do nóg. Staje przy żywej Pasterce w żałobie, wskazuje na serce i milczy. Nie pomagają pytania, przekleństwo, kropidło ani gromnica. Gdy Pasterkę wyprowadzają, Widmo idzie za nią. Utwór kończy się pytaniem Chóru „co to będzie?”.

Bohaterowie

• Guślarz — ludowy przewodnik obrzędu, nie ksiądz. Wzywa duchy, daje im jadło i odsyła je formułą zakończoną słowami „A kysz, a kysz!”.
• Chór wieśniaków — powtarza refren i nauki duchów; jest głosem ludowej moralności.
• Józio i Rózia — duchy dzieci, które miały życie bez cierpienia.
• Widmo Złego Pana — zmarły dziedzic, okrutny dla chłopów; od jego pogrzebu trwa trzeci rok.
• Kruk i Sowa — dawni poddani pana, teraz jego oskarżyciele.
• Zosia — duch pasterki, która żyła wśród ludzi, ale nie dla nich.
• Widmo milczące i Pasterka — tajemnicza para. Według przypisu wydania pręga to znak śmierci samobójczej; postać zwykle łączy się z Gustawem z części IV.

Trzy nauki moralne

Duchy przychodzą w kolejności: lekkie, najcięższe, pośrednie. Każda grupa przynosi inną przestrogę:

• Dzieci — człowiek musi poznać cierpienie, by docenić szczęście.
• Zły Pan — kto nie miał litości, sam jej nie dostanie; kara odpowiada winie, bo ten, kto głodził innych, sam jest głodny.
• Zosia — trzeba żyć z ludźmi i dla ludzi, kochać i angażować się w życie.

Razem tworzą prosty, ludowy kodeks: sprawiedliwość dosięga człowieka po śmierci, a miarą życia jest stosunek do innych.

Motywy i problematyka

• Ludowość i fantastyka — wiara ludu w duchy i moc obrzędu, kontakt żywych ze zmarłymi.
• Synkretyzm religijny — pogański obrzęd łączy się z chrześcijańskimi pojęciami: niebem, czyśćcem, krzyżem i kropidłem.
• Krzywda chłopów — pan, który odmawiał poddanym litości, zostaje przez nich osądzony.
• Wina i kara — każdy duch cierpi w sposób odpowiadający jego przewinieniu.
• Tajemnica i nieszczęśliwa miłość — milczące Widmo przekracza ludzki rozum; Guślarz przyznaje, że nie umie mu pomóc.
• Groza — ciemność, noc, upiory i refren „Ciemno wszędzie, głucho wszędzie”.

Ważne konteksty

• „Ballady i romanse” (1822) — umowny początek polskiego romantyzmu; łączy je z „Dziadami” ludowa wiara, moralność i świat duchów. Ten sam program wyraża „Romantyczność”.
• Cykl „Dziadów” — części II i IV to „Dziady wileńsko-kowieńskie”; część III powstała dopiero w 1832 r. w Dreźnie i ma inny, polityczny charakter.
• Porównania — „Świtezianka” (kara za winę), „Balladyna” (fantastyka i kara za zbrodnię), „Opowieść wigilijna” (duchy przestrzegają przed brakiem litości).

Co zapamiętać przed sprawdzianem

• Kolejność duchów: lekkie (dzieci), najcięższe (Zły Pan), pośrednie (Zosia), na końcu milczące Widmo.
• O dwa ziarnka gorczycy proszą dzieci; Zły Pan prosi o wodę i dwa ziarnka pszenicy.
• Jedzenie Złemu Panu porywają ptaki nocne, a nie wieśniacy.
• Zły Pan woli piekło od tułaczki; nie prosi o niebo.
• Guślarz nie jest księdzem.
• Pasterka to żywa wieśniaczka, a nie duch Zosi.
• Ostatnie Widmo nie odchodzi i nic nie mówi, mimo krzyża i kropidła.
• Utwór to jedna scena, bez podziału na akty.

Pytania sprawdzające