„Antygona” Sofoklesa — opracowanie lektury

Tło: ród Labdakidów

Antygona jest córką Edypa, który nieświadomie zabił ojca i poślubił własną matkę, Jokastę. Jego synowie, Eteokles i Polinik, mieli rządzić Tebami na zmianę, ale Eteokles nie oddał władzy. Polinik przyprowadził przeciw Tebom obce wojska, a bracia zginęli z rąk siebie nawzajem. Władzę objął Kreon, brat Jokasty.

Budowa tragedii

• Trzy jedności: miejsca (przed pałacem w Tebach), czasu (jeden dzień) i akcji.
• Szkolny podział: prolog, parodos (wejście chóru), epejsodia (sceny dialogowe) przedzielone pieśniami chóru (stasimonami) i eksodos.
• Chór tebańskich starców komentuje wydarzenia i rozmawia z postaciami.
• Na scenie występuje najwyżej trzech aktorów, a śmierci dzieją się poza sceną — opowiadają o nich posłańcy.

Streszczenie

Prolog. Antygona mówi siostrze Ismenie o rozkazie Kreona: Eteokla pochowano z czcią, a ciało Polinika ma leżeć bez grobu, na pastwę ptaków. Za złamanie zakazu grozi śmierć. Ismena odmawia pomocy, bo kobiety są słabe, a władzy trzeba słuchać. Antygona postanawia działać sama.

Zakaz i pochówek. Kreon ogłasza starcom, że dobro miasta stoi ponad przyjaźnią. Strażnik donosi, że ktoś przysypał ciało ziemią. Chór śpiewa pieśń o potędze człowieka, który rozumem wszystko ujarzmia, ale śmierci nie ujdzie.

Antygona przed Kreonem. Strażnicy chwytają Antygonę, gdy znów sypie ziemię na ciało brata. Przyznaje się i powołuje na wieczne, niepisane prawa bogów. Kreon skazuje ją, a także Ismenę jako wspólniczkę. Ismena chce dzielić winę, ale Antygona się nie zgadza.

Hajmon. Syn Kreona i narzeczony Antygony prosi ojca o ustępliwość i mówi, że miasto po cichu chwali dziewczynę. Kreon odpowiada, że państwo należy do władcy. Hajmon wybiega. Kreon uznaje Ismenę za niewinną, a Antygonę każe zamknąć żywcem w skalnej grocie.

Pożegnanie Antygony. Antygona żegna się z życiem: umiera bez ślubu i dzieci. Chór mówi, że zginęła z własnej winy.

Tyrezjasz. Niewidomy wróżbita ostrzega, że bogowie odrzucają ofiary, bo psy i ptaki zanieczyściły ołtarze ciałem Polinika. Przepowiada Kreonowi, że odda własne dziecko w zamian za trupy. Przestraszony Kreon idzie pogrzebać Polinika i uwolnić Antygonę.

Katastrofa. Kreon najpierw grzebie Polinika, a do groty przychodzi za późno. Antygona powiesiła się, a Hajmon, który ją obejmował, rzuca się z mieczem na ojca, chybia i przebija się sam. Po wieści o śmierci syna żona Kreona, Eurydyka, odbiera sobie życie, przeklinając męża. Kreon przyznaje się do winy.

Bohaterowie

• Antygona — córka Edypa, narzeczona Hajmona. Odważna, nieugięta, wierna bogom i rodzinie.
• Kreon — król Teb, wuj Antygony. Broni porządku państwa, ale jest uparty i pyszny.
• Ismena — siostra Antygony, łagodna i uległa wobec władzy.
• Hajmon — syn Kreona, narzeczony Antygony; mówi głosem ludu.
• Tyrezjasz — niewidomy wróżbita, głos bogów.
• Eurydyka — żona Kreona.
• Chór — tebańscy starcy, komentatorzy wydarzeń.

Konflikt tragiczny

To wybór między dwiema równorzędnymi racjami, z których każda prowadzi do klęski:

• Antygona — prawo boskie i obowiązek wobec rodziny. Pochówek był obowiązkiem religijnym, bo według Greków dusza niepogrzebanego nie mogła trafić do świata zmarłych.
• Kreon — prawo państwa i porządek. Zdrajca, który zaatakował własne miasto, nie może być uczczony jak obrońca.

Żadna ze stron nie jest po prostu zła. Kreon popełnia jednak winę tragiczną: błędnie ocenia sytuację i ustępuje za późno.

Motywy i problematyka

• Fatum — klątwa, która od pokoleń ciąży nad rodem Labdakidów.
• Pycha i upór — przed nimi przestrzegają Tyrezjasz i chór; chór zarzuca pychę także Antygonie.
• Władza i jej granice — czy władca może stawiać swoje prawo ponad prawem bogów i sumienia?
• Posłuszeństwo i bunt — Ismena i Antygona.
• Grób jako łoże ślubne — Antygona i Hajmon umierają razem.
• Katharsis — oczyszczenie widza przez litość i trwogę.

Ważne konteksty

• Tragedie tebańskie — „Antygona”, „Król Edyp” i „Edyp w Kolonos” powstały osobno; „Antygona” jest najwcześniejsza, choć zamyka losy rodu.
• Porównania — „Makbet” (władza i wina), „Hamlet” (konflikt racji), „Balladyna” (kara za zbrodnię).

Co zapamiętać przed maturą

• Pochówku odmówiono Polinikowi, a nie Eteoklowi.
• Antygona sama wiesza się w grocie; nikt jej nie zabija, a wyrokiem jest zamknięcie w grocie.
• Ismena przeżywa — Kreon uznaje ją za niewinną.
• Hajmon przebija się sam po nieudanym ataku na ojca.
• Kreon najpierw grzebie Polinika, a do groty przychodzi za późno.
• Kreon jest wujem Antygony, a nie jej ojcem.
• Pieśń o potędze człowieka śpiewa chór.

Pytania sprawdzające