„Akademia pana Kleksa” Jana Brzechwy — opracowanie lektury

Budowa i narracja

• 12 rozdziałów, m.in. „Niezwykła opowieść Mateusza”, „Nauka w Akademii”, „Sen o siedmiu szklankach”, „Pożegnanie z bajką”.
• Narrator pierwszoosobowy — Adaś zwraca się wprost do czytelników.
• Opowieści w opowieści — Mateusz mówi o swoim życiu, a pan Kleks o ludziach z Księżyca.
• Akcja kończy się w Wigilię Bożego Narodzenia.

Streszczenie

Akademia. Szkoła mieści się w trzypiętrowym gmachu z kolorowych cegiełek na końcu ulicy Czekoladowej. W murze parku są furtki do sąsiednich bajek, m.in. Andersena i braci Grimm. Na trzecim piętrze kryją się sekrety pana Kleksa.

Opowieść Mateusza. Uczony szpak Mateusz wymawia tylko końcówki wyrazów. Opowiada, że jest zaczarowanym księciem. Jako chłopiec zabił króla wilków, a doktor Paj-Chi-Wo dał mu czapkę, która pozwala zmieniać się w dowolną istotę. Postać przywraca pociągnięcie za guzik. Gdy wilki napadły na pałac, książę zamienił się w szpaka, ale czapka nie miała już guzika i nie może odzyskać ludzkiej postaci. Dlatego Adaś zbiera dla niego guziki.

Nauka w Akademii. Dzień zaczyna się od kapiącej na nosy wody. Pan Kleks zbiera senne lusterka i z najlepszych snów robi pastylki. Lekcje to kleksografia (obrazki z kleksów i historyjki do nich), przędzenie liter z książek, leczenie chorych sprzętów i geografia, na której gra się globusem jak piłką. Kleks nagradza uczniów piegami.

Przygody Adasia. W zabawie w poszukiwaczy skarbów Adaś trafia do bajki o Królewnie Żabce i dostaje złoty gwizdek i kluczyk, który otwiera wszystkie zamki. Porwany przez wiatr ląduje w psim raju i spotyka tam swojego dawnego psa. Śni sen o siedmiu szklankach, który pan Kleks potrafi odczytać.

Alojzy. Golarz Filip, wróg Akademii, przyprowadza dwóch chłopców: swojego syna Anatola i Alojzego. Pan Kleks odkrywa, że Alojzy jest lalką, i uczy go chodzić, czuć i mówić. Alojzy okazuje się złośliwy i niszczy wszystko wokół.

Pożegnanie z bajką. Pan Kleks i Akademia zaczynają maleć. W Wigilię Alojzy niszczy sekrety Kleksa zapisane chińskim pismem, a Kleks rozbiera lalkę na części. Chłopcy wracają do domów. Adaś budzi się w pokoju i widzi, że Akademia była klatką Mateusza, park zielonym dywanem, a furtki do bajek grzbietami książek. Malutki pan Kleks zamienia się w guzik od czapki, Mateusz chwyta go w dziób i staje się człowiekiem, który mówi, że to on jest autorem tej bajki.

Bohaterowie

• Adaś Niezgódka — narrator, rudy dwunastolatek, w domu niezdarny, w Akademii ulubiony uczeń pana Kleksa.
• Pan Ambroży Kleks — dyrektor i nauczyciel; kolorowa czupryna, czarna broda, binokle i surdut z mnóstwem kieszeni. Rozbudza wyobraźnię i talenty uczniów.
• Mateusz — uczony szpak, zaczarowany książę; zastępuje pana Kleksa na lekcjach.
• Doktor Paj-Chi-Wo — chiński uczony, nauczyciel pana Kleksa.
• Golarz Filip — fryzjer i wróg Akademii, twórca Alojzego.
• Alojzy Bąbel — lalka ożywiona przez pana Kleksa, złośliwa i niszcząca.
• Anatol — syn Filipa, prawdziwy chłopiec.

Motywy i problematyka

• Niezwykła szkoła — nauka przez wyobraźnię, samodzielne myślenie i odkrywanie talentów.
• Wyobraźnia i sny — kleksografia, senne lusterka, latanie.
• Świat realny i baśniowy — furtki do bajek, fantastyka przeplatana codziennością.
• Dobro i zło — pan Kleks przeciw Filipowi i Alojzemu.
• Guzik — nadzieja Mateusza na odzyskanie ludzkiej postaci.
• Książki — zakończenie odsłania, że Akademia była opowieścią, a pożegnanie z bajką to koniec dzieciństwa.

Ważne konteksty

• Biografia — Brzechwa był adwokatem, znawcą prawa autorskiego; pseudonim wymyślił mu kuzyn, Bolesław Leśmian.
• Ciąg dalszy — „Podróże pana Kleksa” (1961) i „Tryumf pana Kleksa” (1965).
• Porównania — „Opowieści z Narnii” (przejście do innego świata), mit o Dedalu i Ikarze (latanie).

Co zapamiętać przed sprawdzianem

• Mateusz to szpak, nie kruk ani kos.
• W Akademii uczy się 24 chłopców o imionach na A; nie ma tam dziewcząt (Ada Niezgódka to bohaterka filmu).
• Alojzy jest lalką, a prawdziwym chłopcem jest Anatol.
• Sekrety Kleksa niszczy Alojzy, nie Filip.
• Mateusz zgubił guzik od czapki, a czapkę dał mu doktor Paj-Chi-Wo.
• Kleksografia to robienie obrazków z kleksów i wymyślanie do nich historii.
• Pan Kleks nie umiera — zamienia się w guzik od czapki Mateusza.

Pytania sprawdzające