„Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall — opracowanie lektury

Znaczenie tytułu

Tytuł pochodzi ze słów Edelmana o pracy lekarza: Pan Bóg chce zgasić świeczkę, czyli życie, a lekarz musi szybko osłonić płomień, korzystając z chwili Jego nieuwagi. Zdążyć przed Panem Bogiem to ocalić człowieka, zanim przyjdzie śmierć. Po latach Edelman tłumaczył, że chodzi o zdążenie przed naturą.

Budowa i narracja

• Kompozycja fragmentaryczna, bez porządku chronologicznego: przeplatają się getto lat 1942–1943 i powojenny szpital.
• Dwa głosy: Edelman mówi potocznie, rzeczowo i spokojnie; reporterka pyta, dopytuje i przypomina jego wcześniejsze słowa.
• Literatura faktu — prawdziwi ludzie i wydarzenia. Edelman sam zastrzega, że coraz mniej pamięta, dlatego liczby i daty w jego relacji nie zawsze zgadzają się z ustaleniami historyków.

O czym opowiada Edelman

Umschlagplatz. Latem 1942 r., w czasie wielkiej akcji deportacyjnej, Niemcy wywożą Żydów z getta do obozu zagłady w Treblince. Edelman jest gońcem szpitala i stoi przy bramie placu, z którego odjeżdżają transporty. Wyprowadza z tłumu ludzi jako chorych. Gdy może uratować jedną osobę, musi wybierać, kogo ocalić.

Oszustwa Niemców. Mieszkańców getta zwodzi się kolejno numerkami życia, pracą w fabrykach i chlebem z marmoladą dla tych, którzy zgłoszą się na wyjazd. Z głodu tysiące ludzi idą po chleb, a potem do wagonów. Wiadomości o Treblince nikt nie chce wierzyć.

Decyzja o powstaniu. Młodzi z Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) zastanawiają się, jak umrzeć: rzucić się na mury, podpalić getto czy walczyć. Wybierają powstanie. Komendantem jest Mordechaj Anielewicz.

Powstanie w getcie. 19 kwietnia 1943 r. zaczyna się walka. Edelman walczy na terenie fabryki szczotek. Inżynier Michał Klepfisz ginie, zasłaniając sobą karabin maszynowy, by oddział mógł się przedrzeć. 8 maja w bunkrze przy ulicy Miłej Anielewicz i jego towarzysze odbierają sobie życie. Edelman uważa, że nie należało tego robić, bo nie poświęca się życia dla symboli. Sam wychodzi z getta kanałami.

Szpital. Po wojnie Edelman jako kardiolog walczy o życie chorych na serce. Rozumie, że ma to samo zadanie co przy bramie Umschlagplatzu: wyciągać ludzi z tłumu skazanych. W getcie wszystko było przesądzone, a w szpitalu za każdym razem to on decyduje.

Osoby

• Marek Edelman — rozmówca i główny bohater; członek komendy ŻOB, po śmierci Anielewicza kierował walką. Po wojnie kardiolog w Łodzi.
• Hanna Krall — autorka, która dopytuje o szczegóły pomijane przez Edelmana.
• Mordechaj Anielewicz — komendant ŻOB, zginął w bunkrze na Miłej.
• Michał Klepfisz — poległ, osłaniając oddział; pośmiertnie odznaczony Krzyżem Virtuti Militari.
• Adam Czerniaków — prezes gminy żydowskiej. Odebrał sobie życie, a powstańcy mieli mu za złe, że nie powiedział ludziom prawdy.

Najważniejsze sceny

Palma w klinice

Stojąc pod palmą w szpitalu, Edelman uświadamia sobie, że jako lekarz robi to samo co przy bramie: ratuje jednostki. Gdy nie może pomóc, chce, by chorzy nie cierpieli i nie czuli się poniżeni.

Mur i karuzela

Z wyższych pięter getta powstańcy widzą po drugiej stronie muru karuzelę i ludzi, słyszą muzykę. Boją się, że nikt na świecie ich nie zauważy.

Raport

Po wyjściu z getta Edelman spokojnie mówi, że można było zrobić więcej, ale nie byli wyszkoleni. Krall dodaje, że nie nadawał się na bohatera, bo nie było w nim patosu.

Motywy i problematyka

• Deheroizacja — rzeczowy ton, przyznanie się do strachu, walka jako wybór sposobu umierania.
• Godność — powstanie było sprzeciwem wobec poniżenia, ale Edelman broni też godności tych, którzy ginęli bez broni.
• Odpowiedzialność za cudze życie — wybory przy bramie i decyzje lekarza.
• Pamięć — opowieść o konkretnych ludziach zamiast dat i liczb.
• Obojętność świata — mur i karuzela.
• Głód — zmuszał ludzi do zgłaszania się na wywózkę.

Ważne konteksty

• Getto warszawskie — wielka akcja deportacyjna od 22 lipca do 21 września 1942 r.; powstanie od 19 kwietnia do 16 maja 1943 r.
• Edelman walczył też w powstaniu warszawskim w 1944 r.
• Porównania — „Campo di Fiori” Miłosza (karuzela przy murze getta), „Proszę państwa do gazu” Borowskiego, „Inny świat”, „Dżuma” (lekarz wobec śmierci).
• Matura ustna — zadania jawne o godności w skrajnych sytuacjach, o Zagładzie z perspektywy świadka i o walce o życie w czasie wojny i po niej.

Co zapamiętać przed maturą

• Autorką jest Hanna Krall, a Edelman jest jej rozmówcą.
• Komendantem ŻOB był Anielewicz, nie Edelman.
• Anielewicz zginął w bunkrze na Miłej, a nie w walce na ulicy.
• „Akcja” to wielka akcja deportacyjna latem 1942 r., a nie operacja zbrojna.
• Powstanie w getcie (1943) to nie powstanie warszawskie (1944); Edelman walczył w obu.
• Edelman nie potępia lekarki, która podała dzieciom truciznę — mówi, że uratowała je od komory gazowej.

Pytania sprawdzające