„Dżuma” Alberta Camusa — opracowanie lektury

Budowa i narracja

• Pięć części, akcja od kwietnia do lutego.
• Kronika — narrator relacjonuje rzeczowo, korzysta z notatek Tarrou i relacji świadków. Dopiero na końcu zdradza, że jest nim doktor Bernard Rieux.
• Parabola — data bez ostatniej cyfry („194.”), prosta fabuła i postacie, które reprezentują różne postawy wobec zła.
• Motto z Daniela Defoe zapowiada sens przenośny: jedno uwięzienie przedstawione przez inne.

Streszczenie

Część I. Doktor Rieux znajduje martwego szczura, a wkrótce szczury padają masowo. Jego chora żona wyjeżdża do sanatorium. Umiera dozorca, pierwsza ofiara. Rieux i doktor Castel rozpoznają dżumę, ale władze zwlekają. Gdy zgonów gwałtownie przybywa, prefekt ogłasza stan zarazy i zamyka miasto.

Część II. Mieszkańcy cierpią z powodu rozłąki z bliskimi. Jezuita Paneloux w kazaniu ogłasza, że dżuma to kara Boża za grzechy. Dziennikarz Rambert szuka przemytników, którzy pomogą mu uciec do ukochanej w Paryżu. Tarrou zakłada ochotnicze oddziały sanitarne, a urzędnik Grand zostaje ich sekretarzem.

Część III. Sierpień to szczyt epidemii: upał, grabieże, godzina policyjna. Zmarłych chowa się w zbiorowych dołach, potem pali. Ludzie przyzwyczajają się do rozpaczy.

Część IV. Rambert, choć ma już ucieczkę na wyciągnięcie ręki, zostaje i walczy z zarazą. Mimo próby surowicy umiera synek sędziego Othona; przy jego łóżku czuwają Rieux, Tarrou, Paneloux i inni. Po tej śmierci Paneloux wygłasza drugie, inne kazanie, a potem sam choruje i umiera. Nocą Tarrou opowiada Rieux swoje życie i obaj pływają w morzu. Grand zapada na dżumę i nieoczekiwanie zdrowieje.

Część V. Zaraza ustępuje. Tarrou umiera jako jedna z ostatnich ofiar. Rieux dostaje telegram o śmierci żony. W lutym bramy miasta zostają otwarte. Cottard strzela z okna do ludzi i zostaje aresztowany. Rieux wie, że bakcyl dżumy nie umiera i zaraza może wrócić.

Bohaterowie i postawy wobec zła

• Bernard Rieux — lekarz i narrator. Walczy z epidemią, choć nie wie, czy wygra. Mówi, że to nie heroizm, tylko zwykła uczciwość.
• Jean Tarrou — przybysz, syn prokuratora i przeciwnik kary śmierci. Zakłada oddziały sanitarne i chce być świętym bez Boga.
• Raymond Rambert — dziennikarz z Paryża. Najpierw chce uciec, potem zostaje, bo wstydziłby się szczęścia w pojedynkę.
• Ojciec Paneloux — jezuita. Najpierw widzi w zarazie karę Bożą, po śmierci dziecka mówi o próbie wiary: trzeba wszystko przyjąć albo wszystko odrzucić.
• Joseph Grand — skromny urzędnik, który od lat poprawia pierwsze zdanie swojej książki. Cichy bohater codziennej pracy.
• Cottard — człowiek, który boi się aresztowania i w czasie zarazy czuje się bezpieczny. Bogaci się na przemycie.
• Doktor Castel — pracuje nad surowicą.

Najważniejsze sceny

Śmierć synka Othona

Długa agonia niewinnego dziecka. Po niej Rieux mówi z gniewem Paneloux, że to dziecko było niewinne. Scena podważa myśl, że zaraza jest sprawiedliwą karą.

Decyzja Ramberta

Rambert rezygnuje z ucieczki. Uznaje, że wstydem może być szczęście osiągnięte samemu, gdy inni cierpią.

Rozmowa Tarrou z Rieux

Tarrou opowiada, jak jako siedemnastolatek słyszał ojca żądającego w sądzie kary śmierci. Odtąd sprzeciwia się wszelkiemu usprawiedliwianiu zabijania. Mówi, że każdy nosi w sobie dżumę.

Zakończenie

W tłumie świętującym koniec zarazy Rieux pamięta, że zło może wrócić. Pisze kronikę, by dać świadectwo, że w ludziach więcej jest rzeczy godnych podziwu niż pogardy.

Motywy i problematyka

• Dżuma jako symbol — wojna i okupacja, totalitaryzm, zło w świecie i w człowieku.
• Postawy wobec zła — walka (Rieux, Tarrou, Grand, Castel), religijne wyjaśnianie (Paneloux), egoizm zamieniony w solidarność (Rambert), korzystanie ze zła (Cottard).
• Absurd i bunt — świat nie ma sensu, a jednak trzeba walczyć z cierpieniem.
• Cierpienie niewinnych — spór Rieux z Paneloux.
• Samotność i rozłąka — ludzie odcięci od bliskich.
• Solidarność i przyjaźń — oddziały sanitarne, przyjaźń Rieux i Tarrou.
• Szczury — zapowiedź zarazy na początku i możliwego powrotu na końcu.

Ważne konteksty

• Biografia — w czasie wojny Camus działał we francuskim ruchu oporu.
• Filozofia absurdu i egzystencjalizm — „Mit Syzyfa”, „Obcy”, „Człowiek zbuntowany”.
• Porównania — Księga Hioba (cierpienie niewinnego), „Zdążyć przed Panem Bogiem” (lekarz wobec śmierci), „Inny świat” (zło systemu), „Rok 1984” (totalitaryzm).
• Matura ustna — zadania jawne m.in. o postawach wobec zła, cierpieniu i przyjaźni w sytuacjach skrajnych.

Co zapamiętać przed maturą

• Narratorem jest Rieux, a nie Tarrou; ujawnia się dopiero w części V.
• Oran to port w Algierii, wówczas francuskiej, a nie miasto we Francji.
• Grand zdrowieje; umierają Paneloux, synek Othona, Othon i Tarrou.
• Rambert zostaje z wyboru.
• Żona Rieux umiera w sanatorium daleko od Oranu, nie na dżumę w mieście.
• Cottard zarabia na zarazie i zostaje aresztowany po strzelaninie.
• Akcja trwa około dziesięciu miesięcy.

Pytania sprawdzające