„Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego — opracowanie lektury

Znaczenie tytułu

Tytuł to ironiczna, grzecznościowa formuła, która przykrywa zabijanie. Esesman zwraca się do wysiadających „Meine Herrschaften, moi państwo”, a za chwilę ci ludzie jadą do komór gazowych. Uprzejmość służy organizacji mordu.

Budowa i narracja

• Jedna ciągła opowieść o mniej więcej dobie; w tym czasie Kanada rozładowuje trzy pociągi.
• Narrator pierwszoosobowy — polski więzień bez imienia, który dostaje paczki z domu. To postać literacka, a nie po prostu sam Borowski.
• Relacja rzeczowa, z nielicznymi komentarzami i bez wzruszeń. Mowa więźniów miesza polski, niemiecki, francuski i rosyjski.

Streszczenie

Na buksie. Po odwszeniu cały obóz chodzi nago. Od kilku dni nie ma transportów. Narrator z przyjacielem Henrim, Francuzem z Kanady, i więźniem z Marsylii je jedzenie z paczek. Marsylczyk mówi, że obóz żyje z tego, co przywożą skazani. Brak transportów jest dla więźniów kłopotem, a nie ulgą.

Rampa. Przychodzi transport, a narrator po raz pierwszy idzie z Henrim na rampę. Pociąg przyjeżdża około południa; z wagonów słychać krzyk o wodę i powietrze. Więźniowie wyrywają przybyłym bagaże. Młodzi i zdrowi idą do obozu, reszta odjeżdża ciężarówkami do komór gazowych. Esesman liczy auta.

Złość. Narrator wynosi z wagonu zaduszone niemowlęta. Czuje złość na przybyłych, że przez nich musi tu być, i pyta Henriego: „czy my jesteśmy ludzie dobrzy?”. Henri tłumaczy, że to przewidziane: złość najłatwiej wyładować na słabszym.

Drugi pociąg. Młoda kobieta ucieka od swojego dziecka i krzyczy, że nie jest jej, bo chce iść z tymi, które będą żyć. Więzień Andrej bije ją i wrzuca razem z dzieckiem na ciężarówkę, a esesman go chwali. Jasnowłosa dziewczyna pyta narratora, dokąd ich wiozą. Gdy ten milczy, mówi „Już wiem” i sama, śmiało, wchodzi na auto.

Noc i świt. Wieczorem narrator mówi Henriemu, że ma dosyć. W nocnym transporcie wagon jest do połowy wypełniony trupami, a narrator wymiotuje. O świcie Kanada wraca objuczona chlebem, marmoladą i cukrem z transportu. Pod koniec narrator stwierdza: „Był to dobry, bogaty transport”.

Bohaterowie

• Narrator — więzień-Polak; na rampie jest pierwszy raz.
• Henri — Francuz z Kanady, przyjaciel narratora; obojętny, zahartowany przez obóz.
• Marsylczyk — więzień, który mówi, że wszyscy żyją z tego, co przywiozą skazani.
• Andrej — marynarz z Sewastopola, więzień z Kanady; wrzuca matkę na auto.
• Esesmani — spokojni, fachowi, traktują mord jak zwykłą pracę.
• Ludzie z transportu — Żydzi z Sosnowca i Będzina: jasnowłosa dziewczyna, matka wypierająca się dziecka, starzy ludzie.

Człowiek zlagrowany

To więzień, którego obóz odczłowieczył: okrada przybyłych, nienawidzi słabszych i przyjmuje logikę oprawców, żeby przeżyć. Przykłady z opowiadania:

• więźniowie żyją z rzeczy zamordowanych;
• brak transportów jest dla nich kłopotem;
• narrator czuje złość na ofiary, a nie na oprawców;
• Andrej bije bezbronną kobietę, a esesman go chwali;
• „dobry, bogaty transport” to ocena z perspektywy obozu.

Uwikłanie więźniów w przemoc nie zrównuje ich odpowiedzialności z odpowiedzialnością organizatorów Zagłady. Obóz niszczy ich solidarność, ale pracują pod przymusem.

Motywy i problematyka

• Obóz jako fabryka śmierci — liczenie aut, kreski w notatniku, mord jako dzień roboczy.
• Dehumanizacja — ofiar i więźniów.
• Moralność w warunkach obozu — granice dobra i zła się zacierają.
• Godność — jasnowłosa dziewczyna, która z pogardą sama wchodzi na auto.
• Kontrast — upał, zieleń drzew i gwiezdna noc obok rampy pełnej trupów.
• Rzeczy z transportów — majątek zamordowanych staje się towarem.

Ważne konteksty

• Słowa z obozu — Kanada (komando rozładowujące transporty), muzułmanin (więzień skrajnie wycieńczony), FKL (obóz kobiecy).
• Historia — likwidacja gett w Będzinie i Sosnowcu zaczęła się w sierpniu 1943 r. Narrator podaje, że po wojnie naliczą cztery i pół miliona zamordowanych; historycy szacują ofiary Auschwitz na około 1,1 mln.
• Biografia — Borowski trafił do Auschwitz w 1943 r., a wyzwolono go w Dachau w 1945 r.
• Porównania — „Inny świat” (łagier sowiecki), „Zdążyć przed Panem Bogiem” (Zagłada), „Ocalony” Różewicza.
• Matura ustna — zadanie jawne o człowieku zlagrowanym jako ofierze zbrodniczego systemu.

Co zapamiętać przed maturą

• Narrator to postać literacka bez imienia, nie po prostu Borowski.
• Narrator idzie na rampę pierwszy raz.
• Kanada to komando, a nie kraj.
• Transport przyjeżdża z Sosnowca i Będzina, a z Warszawy narrator dostaje paczki.
• Słowa o życiu z transportów mówi marsylczyk.
• Matkę na auto wrzuca więzień Andrej, a esesman go chwali.
• „Cztery i pół miliona” to liczba z opowiadania, a nie ustalenie historyków.

Pytania sprawdzające