„Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego — opracowanie lektury

Budowa i narracja

• Siedem rozdziałów w porządku chronologicznym, od wiosny 1939 r. do sierpnia 1943 r.
• Narrator mówi w trzeciej osobie, ale jest zaangażowany: komentuje i ocenia, a początek przypomina harcerską gawędę.
• Kamiński korzystał m.in. ze wspomnień Zośki i wplata ich fragmenty.
• Pierwsze wydanie z 1943 r. kończyło się śmiercią Rudego. Rozdziały „Celestynów” i „Wielka gra” doszły w drugim wydaniu konspiracyjnym w 1944 r.

Streszczenie rozdziałów

I. „Słoneczne dni”. Wiosna 1939 r.: Alek, Rudy i Zośka zdają maturę w Gimnazjum im. Stefana Batorego i wyjeżdżają w góry. Należą do 23 Warszawskiej Drużyny Harcerzy, a ich grupa nazywa się „Buki”.

II. „W burzy i we mgle”. We wrześniu 1939 r. opuszczają Warszawę, po kapitulacji wracają. Jesienią wstępują do konspiracyjnej organizacji PLAN, a wiosną 1941 r. — do Szarych Szeregów i Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”.

III. „W służbie Małego Sabotażu”. Wybijają szyby fotografom, którzy wystawiają zdjęcia niemieckich żołnierzy, piszą na murach hasła zniechęcające do kin z niemiecką propagandą, malują żółwie i kotwice, zrywają hitlerowskie flagi. 11 lutego 1942 r. Alek zdejmuje niemiecką tablicę z pomnika Kopernika. Gdy Niemcy w odwecie usuwają pomnik Kilińskiego, Alek pisze na murze Muzeum Narodowego, gdzie go ukryto, napis w imieniu Kilińskiego.

IV. „Dywersja”. Od listopada 1942 r. przyjaciele działają w Grupach Szturmowych, które prowadzą walkę zbrojną. W noc sylwestrową Zośka i Rudy biorą udział w wysadzeniu torów kolejowych pod Kraśnikiem. Alka dręczy sumienie, bo walka oznacza zabijanie.

V. „Pod Arsenałem”. W nocy z 22 na 23 marca 1943 r. gestapo aresztuje Rudego razem z ojcem. Rudy jest katowany na przesłuchaniach, ale nikogo nie wydaje. Przygotowaną na 23 marca próbę odbicia odwołano z braku zgody dowództwa. 26 marca oddział dowodzony przez Orszę atakuje koło Arsenału więźniarkę jadącą z al. Szucha na Pawiak; Zośka prowadzi grupę „Atak”. Odbito 21 więźniów, w tym Rudego. Alek zostaje ciężko ranny. Obaj — Alek i Rudy — umierają 30 marca 1943 r.

VI. „Celestynów”. Załamany Zośka wyjeżdża z ojcem i siostrą na wieś i spisuje wspomnienia. W maju 1943 r. w Celestynowie oddział pod jego kierunkiem odbija więźniów z pociągu jadącego z Lublina do Oświęcimia — uwolniono 49 osób.

VII. „Wielka gra”. Latem 1943 r. kolejne akcje, m.in. na most kolejowy pod Czarnocinem; w walce z pościgiem ginie Felek. W nocy z 20 na 21 sierpnia 1943 r. harcerze atakują niemiecki posterunek w Sieczychach koło Wyszkowa. Posterunek zostaje zdobyty, ale Zośka ginie — jako jedyny poległy po stronie polskiej. Tu książka się kończy.

Bohaterowie

• Alek (Maciej Aleksy Dawidowski) — odważny, ambitny, szuka czynów niezwykłych. Za zdjęcie tablicy z pomnika Kopernika dostaje honorowy pseudonim „Kopernicki”. Śmiertelnie ranny pod Arsenałem.
• Rudy (Jan Bytnar) — najbliższy przyjaciel Zośki, w Grupach Szturmowych dowódca hufca. Katowany przez gestapo milczy; umiera po odbiciu.
• Zośka (Tadeusz Zawadzki) — przywódca i organizator, opanowany i rozważny. Planuje odbicie Rudego, ginie w Sieczychach.
• Orsza (Stanisław Broniewski) — dowódca akcji pod Arsenałem.
• Zeus (Leszek Domański) — drużynowy, harcmistrz; w czasie wojny zaginął.

Znaczenie tytułu

Tytuł pochodzi z wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”: „Jak kamienie, przez Boga rzucane na szaniec!”. Szaniec to wał obronny. Młodzi ludzie oddają życie za ojczyznę jak kamienie, które umacniają wspólną obronę — każda ofiara ma sens. Tytuł podsunął Zośka, a przy umierającym Rudym recytowano właśnie ten wiersz.

Motywy i problematyka

• Przyjaźń — zwłaszcza Zośki i Rudego; to dla przyjaciela przeprowadzono akcję pod Arsenałem.
• Braterstwo i służba — harcerskie ideały, którymi według autora żyli bohaterowie.
• Patriotyzm i poświęcenie — gotowość oddania życia za kraj.
• Dorastanie w czasie wojny — od młodzieńczej przygody Małego Sabotażu do odpowiedzialności, dywersji i śmierci.
• Problem zabijania — moralny ciężar walki zbrojnej, który przeżywa Alek.
• Odwaga i rozwaga — brawurowy Alek i planujący Zośka uzupełniają się w zespole.

Symbole

• Kotwica — znak Polski Walczącej (połączone litery P i W).
• Żółw — zachęta do powolnej, niechętnej pracy dla okupanta.

Ważne konteksty

• Szare Szeregi — konspiracyjne harcerstwo. Ich Grupy Szturmowe prowadziły walkę zbrojną.
• „Wawer” — Organizacja Małego Sabotażu kierowana przez Kamińskiego, zajmująca się propagandą antyhitlerowską.
• Pokolenie Kolumbów — młodzież urodzona około 1920 r., której młodość przypadła na wojnę.
• Batalion „Zośka” — utworzony 1 września 1943 r. i nazwany na cześć poległego; walczył w powstaniu warszawskim.
• Porównania — „Reduta Ordona” (ofiara dla ojczyzny), „Syzyfowe prace” (młodzież walcząca o polskość), „Mały Książę” (przyjaźń).

Co zapamiętać przed egzaminem

• Książka kończy się śmiercią Zośki w Sieczychach w sierpniu 1943 r., a nie powstaniem warszawskim.
• Wydano ją w konspiracji w 1943 r., nie po wojnie.
• Tytuł pochodzi z „Testamentu mojego” Słowackiego.
• Mały Sabotaż to propaganda, a nie dywersja; walkę zbrojną przyjaciele podejmują od listopada 1942 r.
• Tablicę z pomnika Kopernika zdejmuje Alek.
• Rudego aresztowano w nocy z 22 na 23 marca, a akcja pod Arsenałem była 26 marca 1943 r.
• Rudy nie walczył pod Arsenałem — był odbijanym więźniem.
• Akcją dowodził Orsza; Zośka prowadził grupę „Atak”.
• Alek i Rudy zmarli cztery dni po akcji, obaj 30 marca 1943 r.

Pytania sprawdzające