„Treny” Jana Kochanowskiego — opracowanie cyklu

Czym jest tren

Tren to utwór żałobny wywodzący się z liryki starogreckiej. Tradycyjnie opłakiwano w nim osoby zasłużone. Kochanowski złamał tę zasadę: bohaterką jest dziecko, które według Trenu XII nie miało więcej niż trzydzieści miesięcy.

Budowa cyklu

• Motto z „Odysei” w przekładzie Cycerona i dedykacja, w której poeta podpisuje się jako „niefortunny ociec” i kończy słowami „Nie masz cię, Orszulo moja”.
• 19 trenów numerowanych cyframi rzymskimi; tytuł ma tylko ostatni, „Tren XIX albo Sen”.
• Kompozycja nawiązuje do epicedium: pochwała zmarłej, ukazanie straty, żal, pocieszenie i napomnienie. Kochanowski przemieszał te części, a pocieszenie zostawił na koniec.
• Mówi ojciec-poeta, bliski biografii Kochanowskiego, ale będący kreacją literacką. W Trenie XIX przemawia głównie matka poety.

Przebieg cyklu

1. Tren I — wstęp i wybuch żalu.
2. Treny II–VIII — wspomnienia, pochwała córki, opisy rozpaczy.
3. Treny IX–XI — kryzys światopoglądowy, kulminacja cyklu.
4. Treny XII–XVIII — stopniowe wyciszenie i zwrot ku Bogu.
5. Tren XIX — pocieszenie we śnie.

Najważniejsze treny

Tren I

Poeta wzywa „łzy Heraklitowe” i „skargi Symonidowe”, czyli wszystkie płacze świata. Śmierć porywa dziecko jak smok, który wybiera z gniazda słowiczki, a matka-ptak daremnie się rzuca.

Tren V

Orszula jest jak mała oliwka, którą sadownik niechcący podciął przy plewieniu. Obraz roślinny pokazuje śmierć przedwczesną.

Tren VII

Ubiory córki przypominają ojcu stratę. Zamiast wyprawy ślubnej rodzice dali jej koszulkę i bryłkę ziemi pod głowę, a posag i ona trafiły do jednej skrzynki — do trumny.

Tren VIII

Dom jest pusty po odejściu małej dziewczynki: „Pełno nas, a jakoby nikogo nie było”. Jedno dziecko wypełniało cały dom radością.

Tren IX

Poeta zwraca się do Mądrości, czyli filozofii, zwłaszcza stoickiej, która miała uwolnić człowieka od żalu i lęku przed śmiercią. Przyznaje, że zawiodła: został „z stopniów ostatnich zrzucony” i jest jednym z wielu cierpiących.

Tren X

Ojciec pyta, gdzie jest teraz Orszula: w niebie, w raju, na Wyspach Szczęśliwych, w czyśćcu? Słowa „Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest” zdradzają zwątpienie w życie po śmierci. Prosi, by córka ukazała mu się choćby we śnie.

Tren XI

Poeta przytacza słowa Brutusa: „Fraszka cnota”. Pobożność i dobroć nie chronią przed nieszczęściem, a rozum nie przenika Bożych tajemnic. To szczyt kryzysu.

Tren XIX albo Sen

Przed świtem matka poety przynosi mu we śnie Orszulę. Mówi, że dusza nie umiera, a dziewczynka jest w niebie i modli się za rodziców. Napomina syna, by przestał rozpaczać i znosił ludzkie przygody po ludzku. Na końcu poeta nie wie, czy słyszał to we śnie, czy na jawie.

Kryzys światopoglądowy

Wcześniej, zwłaszcza w „Pieśniach”, Kochanowski głosił ład świata, zaufanie do dobrego Boga i stoicki spokój ducha. W „Trenach” zawodzą:

• filozofia stoicka (Tren IX);
• wiara w cnotę i opatrzność (Tren XI);
• pewność życia pozagrobowego (Tren X).

Zakończenie łączy rady antyczne z zaufaniem do Boga: poeta przyjmuje umiar i poddaje się Bożym wyrokom.

Motywy i symbole

• Śmierć przedwczesna — obrazy roślinne: oliwka, niedojrzały owoc, kłos.
• Ślub i pogrzeb — posag, który trafia do trumny.
• Sen — w Trenie VII obraz śmierci, w Trenie XIX droga do pocieszenia.
• Mitologia — Persefona, Charon, Orfeusz i Niobe jako obrazy rozpaczy i świata zmarłych.
• Ojcowska miłość — Orszula przedstawiona jako wyjątkowe, radosne dziecko, „Safo słowieńska”.

Ważne konteksty

• „Pieśni” Kochanowskiego — wiara w harmonię świata, z którą „Treny” polemizują.
• Jan Matejko, „Jan Kochanowski nad zwłokami Urszulki” (1862).
• Porównania — „Dziady” cz. II (śmierć dziecka, zaświaty), „Ballady i romanse” (świat zmarłych), Księga Hioba (cierpienie niewinnego).

Co zapamiętać przed sprawdzianem i maturą

• Bohaterką trenów jest Orszula; drugiej córce, Hannie, poświęcono osobne epitafium.
• Orszula miała nie więcej niż trzydzieści miesięcy.
• „Treny” wyszły w 1580 r., a w 1584 r. zmarł poeta.
• W Trenie XIX mówi matka poety, która trzyma Orszulę na ręku.
• Tytuł ma tylko Tren XIX.
• „Fraszka cnota” to przytoczone słowa Brutusa, które otwierają kryzys, a nie morał całego cyklu.
• „Człowiek nie kamień” to Tren XVI, a nie Tren XIV.

Pytania sprawdzające