„Ballady i romanse” Adama Mickiewicza — opracowanie cyklu

Czym jest ballada

Ballada to gatunek synkretyczny, czyli łączący:

• lirykę — strofy, rytm, nastrój;
• epikę — fabułę i narratora;
• dramat — dialogi.

Czerpie z podań i wierzeń ludowych, a jej świat łączy rzeczywistość z fantastyką.

Zawartość cyklu

Kolejno: „Pierwiosnek” (wstęp), „Romantyczność”, „Świteź”, „Świtezianka”, „Rybka”, „Powrót taty”, „Kurhanek Maryli”, „Do przyjaciół”, „To lubię”, „Rękawiczka”, „Pani Twardowska”, „Tukaj albo próby przyjaźni”, „Lilije”, „Dudarz”. Ton bywa poważny albo żartobliwy.

„Romantyczność”

Co się dzieje. W biały dzień, w miasteczku, dziewczyna Karusia rozmawia ze zmarłym dwa lata wcześniej ukochanym, Jasieńkiem. Chwyta coś niewidzialnego, płacze i śmieje się. Zbiera się lud, który wierzy, że jest przy niej dusza Jasia, i mówi pacierze. Starzec ze „szkiełkiem i okiem” niczego nie widzi i nazywa to bredniami.

Spór. Narrator odpowiada Starcowi: „Czucie i wiara silniej mówi do mnie / Niż mędrca szkiełko i oko”. Starzec zna tylko martwe prawdy, a nie zna prawd żywych. Puenta brzmi: „Miej serce i patrzaj w serce!”.

Znaczenie. To spór romantyków z klasykami. Starca odczytywano jako profesora Jana Śniadeckiego, który bronił poezji klasycznej i rozumu.

Inne ważne ballady

„Świteź”

Pan na Płużynach zarzuca niewód na jezioro i wyławia kobietę, która opowiada o zatopionym grodzie. Gdy wojsko poszło na pomoc Mendogowi, Rusini napadli na bezbronne miasto. Kobiety wolały śmierć od hańby, a gród zapadł się pod wodę. Kobiety zamieniły się w białe kwiaty; kto je zerwał, umierał — tak zginęli najeźdźcy.

„Świtezianka”

Strzelec przysięga dziewczynie wierność, ale łamie przysięgę, uwiedziony przez nimfę z jeziora. Okazuje się, że to ta sama dziewczyna, a kara za krzywoprzysięstwo jest surowa.

„Lilije”

Żona, która zdradziła męża, zabija go po powrocie z wyprawy, grzebie w gaju i sieje na grobie lilie. Pustelnik mówi, że zbrodnię może wydać tylko mąż. Gdy bracia zabitego chcą się z nią ożenić, a o wyborze mają rozstrzygnąć wianki z lilii z grobu, w kościele zjawia się upiór męża. Świątynia zapada się, a na jej miejscu rosną lilie.

„Powrót taty”

Dzieci modlą się pod przydrożnym obrazem o szczęśliwy powrót ojca-kupca. Napadają go zbójcy, ale herszt każe go puścić, bo modlitwa dzieci przypomniała mu własnego synka.

„To lubię”

Duch Maryli, która za życia wzgardziła nieśmiałym Józiem, w czyśćcu czekał, aż ktoś powie o niej choć „lubię”. Słowo przypadkowego podróżnego ją wybawia.

„Pani Twardowska”

Diabeł przychodzi po Twardowskiego do karczmy „Rzym”. Twardowski zadaje mu trudne prace, a ostatnią jest przeżyć rok z panią Twardowską. Diabeł woli uciec dziurką od klucza.

Motywy i problematyka

• Świat ducha i świat rozumu — czucie i wiara przeciw „szkiełku i oku”.
• Ludowość — wierzenia, pieśni, stylizacja na język ludu; lud jako strażnik prawdy moralnej.
• Ludowa sprawiedliwość — wina sprowadza karę od sił nadprzyrodzonych lub przyrody („Lilije”, „Świtezianka”, „Świteź”), a modlitwa i dobre słowo przynoszą ocalenie („Powrót taty”, „To lubię”).
• Fantastyka w realnym świecie — znane miejsca, zjawy i przemiany.
• Przyroda — noc, księżyc i jezioro budują grozę i uczestniczą w karze.
• Miłość silniejsza niż śmierć — Karusia i Jasieńko.

Ważne konteksty

• Spór klasyków z romantykami — Kazimierz Brodziński bronił poezji romantycznej, a Jan Śniadecki odpowiedział rozprawą o pismach klasycznych i romantycznych.
• Maryla Wereszczakówna — ukochana Mickiewicza, z którą wiąże się „To lubię”.
• Porównania — „Dziady” cz. II (obrzęd, duchy, ludowa moralność), „Balladyna” (fantastyka i kara za zbrodnię), „Pan Tadeusz”.

Co zapamiętać przed sprawdzianem i maturą

• Cykl otwiera „Pierwiosnek”, a „Romantyczność” jest druga.
• W tekście jest „Czucie i wiara silniej mówi”, a mówi to narrator, nie Karusia.
• „Ufajcie memu oku i szkiełku” mówi Starzec.
• „Romantyczność” dzieje się w biały dzień, w miasteczku.
• W „Liliach” zbrodnię wydaje upiór męża, a nie pustelnik.
• W „Powrocie taty” kupca ratuje modlitwa dzieci.
• Diabła w „Pani Twardowskiej” odstrasza perspektywa roku z panią Twardowską, a nie woda święcona.
• „Świteź” opowiada o zatopionym grodzie, a „Świtezianka” o próbie wierności strzelca.

Pytania sprawdzające