„Syzyfowe prace” Stefana Żeromskiego — opracowanie lektury

Znaczenie tytułu

Syzyf w mitologii greckiej za karę wtacza na górę głaz, który zawsze spada. Syzyfowe prace to daremny trud rusyfikatorów: mimo zakazów, donosów i kar uczniowie zostają Polakami. Tytuł nie mówi o daremnej nauce uczniów.

Budowa i narracja

• 18 rozdziałów — od pierwszego dnia Marcina w szkole wiejskiej do jesieni po maturze. Rozdział XII cofa się do dzieciństwa Andrzeja Radka.
• Narrator trzecioosobowy, często ironiczny wobec szkoły i rusyfikatorów.
• Kleryków to miasto fikcyjne, wzorowane na Kielcach.

Streszczenie

Szkoła w Owczarach. Ośmioletni Marcin trafia do wiejskiej szkoły nauczyciela Wiechowskiego, gdzie uczy się po rosyjsku. Przed wizytą rosyjskiego dyrektora szkół Wiechowski chowa Marcina w kuchni, a popisuje się wyuczonym uczniem. Szkoła od początku jest miejscem rusyfikacji i udawania.

Gimnazjum w Klerykowie. Marcin zdaje egzamin do klasy wstępnej i mieszka na stancji u pani Przepiórkowskiej. Latem umiera jego matka. Nowa dyrekcja gimnazjum — dyrektor Kriestoobriadnikow i inspektor Zabielski — zaostrza kurs: są rewizje na stancjach, zakaz polskich książek i zachęcanie do donosów.

Ugoda. Marcin z namowy inspektora zakłada kółko czytające literaturę rosyjską i przez pewien czas jest wśród ugodowych „literatów”.

Andrzej Radek. Syn ubogiego fornala, któremu naukę umożliwił nauczyciel Paluszkiewicz, przychodzi pieszo do Klerykowa i utrzymuje się z korepetycji. Zostaje przyjacielem Marcina i Zygiera.

Protest i przełom. Uczeń Walecki, przezywany „Figą”, protestuje, gdy nauczyciel historii Kostriulew czyta w klasie oszczerstwa o katolickim klasztorze. Potem na lekcji polskiego Bernard Zygier, wydalony wcześniej z gimnazjum w Warszawie, recytuje „Redutę Ordona” i mówi o powstaniu listopadowym. Nauczyciel Sztetter płacze, a Marcin przypomina sobie opowieść o powstańcu pochowanym w lesie. Budzi się w nim polskość.

Tajne spotkania. W klasie ósmej Marcin, Zygier, Radek i inni spotykają się potajemnie w izdebce kolegi i czytają zakazane polskie książki, m.in. Mickiewicza i Słowackiego.

Zakończenie. Przed maturą Marcin spotyka w parku Annę Stogowską, „Birutę”, i wyznają sobie miłość tylko spojrzeniami. Po maturze wraca do Klerykowa, ale stancję zamknięto, a Stogowscy wyjechali w głąb Rosji. Na ławce w parku znajduje go Radek.

Bohaterowie

• Marcin Borowicz — jedynak z ziemiańskiego domu w Gawronkach; przechodzi od ugodowości do patriotyzmu.
• Andrzej Radek — syn fornala, który ciężką pracą zdobywa wykształcenie; wierny przyjaciel.
• Bernard Zygier — uczeń pilnowany przez władze za „nieprawomyślność”; jego recytacja budzi polskość w kolegach.
• Tomasz Walecki „Figa” — zdolny uczeń, gorliwy katolik, który odważnie protestuje.
• Anna Stogowska „Biruta” — pierwsza miłość Marcina.
• Kriestoobriadnikow, Zabielski, Kostriulew — rusyfikatorzy w gimnazjum.
• Sztetter — nauczyciel polskiego.

Rusyfikacja i opór

Metody rusyfikacji

• nauka po rosyjsku od szkoły elementarnej;
• zakaz polskich książek i rewizje na stancjach;
• kary za mówienie po polsku i zachęcanie do donosów;
• przekłamania na lekcjach historii.

Formy oporu

• protest Waleckiego w obronie prawdy i wiary;
• recytacja polskiej poezji;
• tajne samokształcenie i lektura zakazanych książek;
• przyjaźń i solidarność uczniów.

Motywy i problematyka

• Przemiana bohatera — od ugody do świadomego patriotyzmu.
• Szkoła — narzędzie rusyfikacji, ale też miejsce dojrzewania.
• Siła literatury — „Reduta Ordona” i zakazane książki budzą poczucie narodowe.
• Pamięć powstania styczniowego — mogiła powstańca w lesie.
• Awans społeczny — Radek, syn chłopa, zdobywa wykształcenie.
• Pierwsza miłość — „Biruta”.

Ważne konteksty

• Historia — po powstaniu styczniowym (1863–1864) władze carskie nasiliły rusyfikację w zaborze rosyjskim.
• Biografia autora — Żeromski uczył się w gimnazjum w Kielcach od 1874 r.
• Porównania — „Kamienie na szaniec” (młodzież walcząca o polskość), „Reduta Ordona” (wiersz recytowany przez Zygiera), „Latarnik” (polska książka budzi poczucie narodowe).

Co zapamiętać przed egzaminem

• „Redutę Ordona” recytuje Zygier, nie Marcin.
• Przeciw Kostriulewowi protestuje Walecki, nie Zygier.
• Radek jest synem fornala i to on idzie pieszo do Klerykowa.
• Kleryków jest fikcyjny, wzorowany na Kielcach.
• Tytuł mówi o daremnym trudzie rusyfikatorów.
• Marcin i „Biruta” nie rozmawiają — ich miłość wyrażają tylko spojrzenia.

Pytania sprawdzające