„Latarnik” Henryka Sienkiewicza — opracowanie lektury

Budowa i cechy noweli

• Trzy części i jeden główny wątek.
• Narrator trzecioosobowy zna myśli i wspomnienia bohatera.
• Punkt kulminacyjny — Skawiński, zaczytany, nie zapala latarni.
• Puenta — utrata posady i powrót do tułaczki.

To typowa budowa noweli: krótki utwór, wyraźna akcja, mało postaci i zaskakujące zakończenie.

Streszczenie

Część I. W Aspinwall koło Panamy przepada w czasie burzy latarnik. Konsul Stanów Zjednoczonych, Izaak Falconbridge, musi szybko znaleźć następcę. Zgłasza się Skawiński, siedemdziesięcioletni Polak. Pokazuje krzyże i świadectwa: walczył w powstaniu listopadowym, w Hiszpanii, w legii francuskiej (w Algierze), na Węgrzech i w Stanach Zjednoczonych. Był kopaczem złota, poszukiwaczem diamentów, farmerem, kowalem, harpunnikiem i właścicielem fabryki cygar, ale wszędzie tracił dorobek. Prosi o posadę jak statek o port. Konsul go przyjmuje, ostrzegając, że za każde uchybienie dostanie dymisję.

Część II. Skawiński żyje na skalistej wysepce. Wchodzi po ponad czterystu schodach, w dzień wywiesza flagi, nocą pilnuje światła. Wyspę może opuszczać tylko w niedzielę, na mszę. Karmi mewy i w gazetach szuka wiadomości z Europy. Z czasem przestaje jeździć do miasta i zapada w spokój podobny do półsnu.

Część III. Z dostawą przychodzi paczka polskich książek od polskiego Towarzystwa w Nowym Jorku, któremu Skawiński posłał połowę pensji. Bohater czyta na głos pierwsze wersy — Inwokację „Pana Tadeusza” — i płacze. Czyta aż do zmierzchu, a potem zasypia i śni o rodzinnej wsi i o sobie jako młodym żołnierzu. Budzi go strażnik portowy Johns: latarnia nie była zapalona, a łódź rozbiła się na mieliźnie, choć nikt nie utonął. Skawiński traci posadę. Kilka dni później płynie statkiem do Nowego Jorku z książką przyciśniętą do piersi.

Bohaterowie

• Skawiński — stary emigrant, dawny żołnierz i tułacz. Uczciwy, wytrwały i dobry, marzy o spokoju, ale prześladuje go pech. Przez lata nie widział kraju, a tęsknota za ojczyzną jest w nim uśpiona.
• Izaak Falconbridge — konsul, który przyjmuje Skawińskiego do pracy.
• Johns — strażnik portowy, który ogłasza mu zwolnienie.

Najważniejsze sceny

Rozmowa z konsulem

Krótkie odpowiedzi Skawińskiego streszczają jego życie: „Jestem Polak” — mówi i dodaje, że nie zaznał tylko spokoju.

Lektura

Nowela nie podaje tytułu książki, ale cytowane wersy to Inwokacja „Pana Tadeusza”: „Litwo, ojczyzno moja, ty jesteś jak zdrowie!”. Polska mowa budzi w bohaterze tęsknotę i miłość do ojczyzny, których nie czuł od lat.

Zakończenie

Skawiński znów rusza w świat, ale tym razem ma przy sobie książkę — kawałek ojczyzny, który go nie opuści.

Motywy i symbole

• Tułaczka emigranta — los Polaka po powstaniu listopadowym, który nie może wrócić do kraju.
• Latarnia — azyl i port po burzach życia, ale też samotność.
• Okręt w burzy — obraz życia Skawińskiego.
• Książka — ojczyzna zamknięta w słowie; polszczyzna przywraca bohaterowi tożsamość.
• Tęsknota za ojczyzną — silniejsza niż obowiązek i pragnienie spokoju.
• Obowiązek a uczucia — jedno zaniedbanie przekreśla lata uczciwej pracy.

Ważne konteksty

• Wielka Emigracja — Skawiński walczył w 1830 r., potem był w Paryżu, a w 1849 r. wyjechał do Ameryki. Polska nie istniała wtedy jako państwo, więc polska książka podtrzymywała polskość na emigracji.
• Aspinwall to dawna nazwa miasta Colón w Panamie.
• Porównania — „Pan Tadeusz” (Inwokacja i tęsknota wygnańca), „Reduta Ordona” (powstanie listopadowe), „Syzyfowe prace” (literatura budzi poczucie narodowe).

Co zapamiętać przed egzaminem

• Na mieliźnie rozbija się łódź, a nie statek o skały, i nikt nie ginie.
• Książki przysłało polskie Towarzystwo w Nowym Jorku; Skawiński ich nie kupił ani nie znalazł.
• Posadę daje mu konsul Falconbridge; Johns jest strażnikiem portowym.
• Latarnia stoi koło Aspinwall w Panamie, a nie w Nowym Jorku.
• Skawiński nie umiera — traci posadę i znów rusza w tułaczkę.
• Tytuł książki nie pada, ale cytowane wersy to Inwokacja „Pana Tadeusza”.

Pytania sprawdzające