„Kordian” Juliusza Słowackiego — opracowanie lektury

Budowa

• Przygotowanie — noc z 31 grudnia 1799 r. w chacie Twardowskiego.
• Prolog — trzy Osoby Prologu.
• Akt I — wieś, piętnastoletni Kordian.
• Akt II „Wędrowiec” — luźne obrazy z podróży: Londyn, Dover, Włochy, Watykan, Mont Blanc.
• Akt III „Spisek koronacyjny” — Warszawa, 1829 r.
• Dramat bez narratora, z postaciami fantastycznymi (szatani, Archanioł, Strach, Imaginacja) i otwartym zakończeniem.

Streszczenie

Przygotowanie i Prolog. Szatani w kotle tworzą przywódców narodu, który ma się podnieść i zginąć — to aluzja do przywódców powstania listopadowego. W Prologu trzy Osoby spierają się o to, jak mówić o narodzie; ostatnia zapowiada, że wskrzesi go na scenie.

Akt I. Piętnastoletni Kordian, wrażliwy i melancholijny, rozmyśla o życiu i śmierci. Stary sługa Grzegorz opowiada mu bajki i wspomnienia z wojen. Kordian jest nieszczęśliwie zakochany w Laurze, która go nie rozumie. Próbuje się zastrzelić, ale przeżywa.

Akt II. W Londynie Kordian przekonuje się, że wszystko jest za pieniądze. We Włoszech kochanka Wioletta porzuca go, gdy Kordian, wystawiając ją na próbę, ogłasza, że stracił majątek. W Watykanie papież każe Polakom modlić się i być posłusznymi carowi. Rozczarowany Kordian staje na szczycie Mont Blanc i tam odzyskuje cel życia: walkę o Polskę.

Akt III. W Warszawie car Mikołaj I koronuje się na króla Polski. W podziemiach katedry spiskowcy głosują, czy zabić cara. Prezes i Ksiądz są przeciw, a większość odrzuca zamach. Kordian postanawia działać sam, bo tej nocy ma wartę w zamku. W drodze do sypialni cara dręczą go Strach i Imaginacja. Mdleje na progu. Trafia do szpitala wariatów, gdzie Doktor, w rzeczywistości szatan, przekonuje go o bezsensie poświęcenia. Na placu Saskim, gdy Wielki Książę drwi z tchórzostwa Polaków, Kordian przeskakuje na koniu piramidę z bagnetów. Zostaje skazany na śmierć. Wielki Książę wymusza na carze ułaskawienie, ale gdy adiutant nadjeżdża, oficer podnosi rękę do salwy. Dramat kończy się w tej chwili.

Bohaterowie

• Kordian — bohater romantyczny: samotny, wrażliwy, cierpiący na „chorobę wieku”. Przechodzi drogę od melancholika do spiskowca.
• Grzegorz — stary sługa i dawny żołnierz, opowiadacz historii.
• Laura — dziewczyna, którą kocha Kordian; traktuje go z drwiną.
• Wioletta — włoska kochanka, której zależy na pieniądzach.
• Papież — każe Polakom modlić się za cara.
• Prezes — przewodniczący spisku, przeciwnik królobójstwa; jego pierwowzorem jest Julian Ursyn Niemcewicz.
• Car Mikołaj I i Wielki Książę Konstanty — przedstawiciele zaborczej władzy.
• Doktor — szatan w przebraniu lekarza.
• Strach i Imaginacja — personifikacje, które paraliżują Kordiana.

Najważniejsze sceny

Monolog na Mont Blanc

Kordian, sam na szczycie, mówi o sobie: „Jam jest posąg człowieka na posągu świata”. Zamiast skoczyć w przepaść, wybiera czyn i ogłasza: „Polska Winkelriedem narodów!”. Winkelried to szwajcarski bohater, który przyjął w pierś włócznie wrogów, by otworzyć drogę swoim. To odpowiedź na Wielką Improwizację z „Dziadów”.

Spisek w katedrze

Ścierają się młody zapał i ostrożność starszych. Prezes umywa ręce od krwi, a Kordian zostaje sam ze swoim planem.

Przed sypialnią cara

Romantyczny marzyciel przegrywa z własną wyobraźnią i strachem. Nie dokonuje czynu, do którego tak długo dojrzewał.

Winkelriedyzm a mesjanizm

• Mesjanizm Mickiewicza — Polska jest Chrystusem narodów, a jej cierpienie ma odkupić inne narody.
• Winkelriedyzm Słowackiego — Polska ma czynnie poświęcić się za wolność innych, jak Winkelried.

Nieudany zamach podważa jednak deklarację z Mont Blanc. Scenę można odczytywać jako polemikę z Mickiewiczem albo krytykę romantycznego bohatera.

Motywy i problematyka

• Bohater romantyczny i jego przemiana.
• Wędrówka — poszukiwanie wartości i rozczarowanie światem.
• Samotny czyn — spiskowiec bez wsparcia ludu i przywódców.
• Wyobraźnia jako przeszkoda — Strach i Imaginacja.
• Szatan w historii — diabły tworzą przywódców, Doktor łamie bohatera.
• Ocena powstania listopadowego — dramat pyta o przyczyny klęski.

Ważne konteksty

• Historia — koronacja Mikołaja I na króla Polski odbyła się 24 maja 1829 r.
• Encyklika papieska — słowa papieża nawiązują do potępienia powstania listopadowego przez Grzegorza XVI w 1832 r.
• Porównania — „Dziady” cz. III (Konrad, Wielka Improwizacja), „Hamlet” (wahanie przed czynem, pytanie o życie i śmierć), „Kamienie na szaniec” (poświęcenie dla ojczyzny).
• Matura — lektura obowiązkowa zakresu rozszerzonego; na poziomie podstawowym można się do niej odwołać w wypracowaniu.

Co zapamiętać przed maturą

• „Polska Winkelriedem narodów” to słowa Kordiana (Słowacki), a Polska jako Chrystus narodów to mesjanizm Mickiewicza.
• Kordian nie zabija cara — mdleje pod drzwiami sypialni.
• Spiskowcy odrzucają zamach; Kordian działa sam.
• Przez bagnety Kordian skacze, gdy Wielki Książę drwi z tchórzostwa Polaków.
• Doktor to szatan, a nie lekarz.
• Dramat nie rozstrzyga, czy Kordian ginie.
• Akt III dzieje się w 1829 r., podczas koronacji, a nie w czasie powstania.

Pytania sprawdzające