„Potop” Henryka Sienkiewicza — opracowanie lektury

Budowa i narracja

• Trzy tomy; akcja od 1655 do 1657 r.
• Narrator trzecioosobowy, wszechwiedzący.
• Język stylizowany na XVII-wieczną polszczyznę szlachecką.
• Powieść historyczna — fikcyjni bohaterowie (Kmicic, Oleńka, Zagłoba) na tle prawdziwej wojny i postaci historycznych.

Streszczenie

Laudańska awantura. Kmicic przybywa na Laudę, gdzie mieszka jego narzeczona Oleńka. Według testamentu jej dziadka ma go poślubić, chyba że Kmicic splami sławę. Miejscowa szlachta zabija jego hulaszczych kompanów, a Kmicic w odwecie pali wieś Wołmontowicze. Oleńka go odtrąca. Kmicic porywa ją, ale Wołodyjowski odbija pannę i pokonuje go w pojedynku. Pokonany Kmicic woła: „Kończ… waść!… wstydu… oszczędź!”, a Wołodyjowski darowuje mu życie.

Kiejdany. Kmicic przysięga hetmanowi Januszowi Radziwiłłowi na krucyfiks, że go nie opuści. Na uczcie hetman ogłasza układ ze Szwedami. Pułkownicy rzucają buławy, a Oleńka nazywa Kmicica zdrajcą.

Przełom. Książę Bogusław Radziwiłł, biorąc Kmicica za wspólnika, zdradza mu plany Radziwiłłów: Rzeczpospolitą chcą podzielić, a sami zagarnąć część dla siebie. Kmicic rozumie, że służył zdrajcom. Porywa Bogusława, ale ten strzela mu w twarz i ucieka.

Babinicz i Jasna Góra. Kmicic przybiera nazwisko Babinicz i rusza walczyć za króla. Ostrzega przeora Kordeckiego przed Szwedami i broni klasztoru na Jasnej Górze. Wysadza szwedzką kolubrynę, ale trafia do niewoli. Zdrajca Kuklinowski przypala go w stodole; uwalniają go dawni żołnierze, Kiemlicze.

W służbie króla. Kmicic ratuje króla Jana Kazimierza w górach, gdy zatrzymuje ich szwedzki podjazd. Ciężko ranny wyznaje: „Jam nie Ba-bi-nicz, jam Kmi-cic!”. Janusz Radziwiłł umiera w oblężonym Tykocinie. Król we Lwowie składa śluby, w których obiera Matkę Bożą za Królową państwa.

Zakończenie. Kmicic walczy dalej, a w bitwie pod Prostkami rani Bogusława i bierze go do niewoli. W kościele w Upicie ksiądz odczytuje list króla o zasługach Kmicica-Babinicza. Oleńka całuje jego rękę i mówi, że niegodna jest całować jego ran. Następuje ślub.

Bohaterowie

• Andrzej Kmicic — porywczy zawadiaka, który przez pokutę i walkę staje się bohaterem narodowym.
• Oleńka Billewiczówna — surowa w ocenach, wierna ojczyźnie i ukochanemu.
• Michał Wołodyjowski — mistrz szabli, wzór rycerza.
• Zagłoba — stary szlachcic, gaduła i fanfaron, pomysłowy w biedzie.
• Janusz Radziwiłł — hetman, który zawiera układ ze Szwedami.
• Bogusław Radziwiłł — jego brat stryjeczny, przebiegły dworak, wróg Kmicica.
• Ksiądz Augustyn Kordecki — przeor Jasnej Góry.
• Postacie historyczne — Jan Kazimierz, Karol X Gustaw, Stefan Czarniecki.

Przemiana Kmicica

1. Warchoł — awanturnik i hulaka, który pali wieś.
2. Sługa zdrajcy — związany przysięgą z Radziwiłłem; mówi, że będzie potępiony, czy jej dotrzyma, czy nie.
3. Pokutnik — pod nazwiskiem Babinicz ofiarnie walczy za ojczyznę.
4. Bohater — publicznie oczyszczony z zarzutów, odzyskuje honor i miłość.

Motywy i problematyka

• Ojczyzna i zdrada — prywata magnatów przeciw postawie szlachty, zakonników i ludu.
• Wiara — obrona Jasnej Góry jako zwrot w wojnie.
• Honor i przysięga — Kmicic związany słowem danym zdrajcy.
• Miłość wystawiona na próbę — Kmicic i Oleńka.
• Potop — najazd szwedzki zalewający kraj jak powódź.
• Pokrzepienie serc — przypominanie zwycięstw w czasach niewoli.

Ważne konteksty

• Potop szwedzki — najazd Szwecji na Rzeczpospolitą w latach 1655–1660. Oblężenie Jasnej Góry trwało od 18 listopada do 27 grudnia 1655 r., a śluby lwowskie złożono 1 kwietnia 1656 r.
• Trylogia — „Ogniem i mieczem”, „Potop”, „Pan Wołodyjowski”.
• Porównania — „Pan Tadeusz” (Jacek Soplica i odkupienie winy, obraz szlachty), „Kamienie na szaniec” (bohaterstwo w walce z najeźdźcą).
• Matura ustna — zadanie jawne o postawach odwagi i tchórzostwa.

Co zapamiętać przed maturą

• „Kończ waść, wstydu oszczędź!” mówi pokonany Kmicic, a nie Wołodyjowski.
• Babinicz to Kmicic pod przybranym nazwiskiem.
• W Kiejdanach Kmicic przysięga Januszowi Radziwiłłowi, a nie królowi.
• Bogusław jest bratem stryjecznym Janusza.
• Na Jasnej Górze walczy Piotr Czarniecki, a nie Stefan.
• Janusz Radziwiłł umiera w oblężonym Tykocinie, a nie w bitwie.
• Pod Prostkami Kmicic rani Bogusława i bierze go do niewoli.
• Oleńka jest wnuczką Herakliusza Billewicza.

Pytania sprawdzające