„Ferdydurke” Witolda Gombrowicza — opracowanie lektury

Budowa i narracja

• 14 rozdziałów. Dwa z nich to wtrącone opowiadania: „Filidor dzieckiem podszyty” i „Filibert dzieckiem podszyty”, poprzedzone przedmowami.
• Wtręty dzielą fabułę na trzy części: szkołę, dom Młodziaków i dwór Hurleckich.
• Narrator pierwszoosobowy — Józio opowiada własne przygody.
• Słowo „ferdydurke” pada tylko w tytule.

Streszczenie

Szkoła. Pewnego ranka Józio czuje się podrostkiem. Zjawia się profesor Pimko, traktuje go jak ucznia i „porywa” do gimnazjum dyrektora Piórkowskiego. Pimko wmawia uczniom niewinność, a matki za płotem zachwycają się „pupcią” swoich dzieci. Na lekcji polskiego nauczyciel Bladaczka każe zachwycać się Słowackim, a uczeń Gałkiewicz protestuje, że nie rozumie, jak Słowacki zachwyca, skoro go nie zachwyca. Syfon, uczeń idealista, i Miętus, „realista”, staczają pojedynek na miny, czyli na „gęby”. Józio jest sędzią.

Dom Młodziaków. Pimko umieszcza Józia na stancji u nowoczesnych mieszczan Młodziaków, licząc, że ich córka Zuta, „nowoczesna pensjonarka”, na dobre uwięzi go w niedojrzałości. Józio zakochuje się w Zucie, a ona gardzi jego staroświeckimi zalotami. Józio próbuje skompromitować jej nowoczesny styl i doprowadza do nocnej, skandalicznej sceny w jej pokoju. Potem ucieka z Miętusem.

Dwór Hurleckich. Obaj trafiają do ziemiańskiego dworu wujostwa Józia. Miętus szuka autentyczności u ludu i chce się zbratać z lokajczykiem Walkiem, w którym widzi parobka. Burzy to dworską hierarchię pan–sługa. Na końcu służba buntuje się przeciw panom, a Józio porywa kuzynkę Zosię. Powieść kończy wierszyk „Koniec i bomba / A kto czytał, ten trąba!”.

Kluczowe pojęcia

• Forma — sposób bycia narzucany człowiekowi przez innych i przez konwencje. Według Gombrowicza to forma tworzy tożsamość, a przed jedną formą można uciec tylko w inną. Nie chodzi o formę literacką.
• Gęba — fałszywy wizerunek. „Zrobić komuś gębę” znaczy narzucić mu rolę; zwrot wszedł do polszczyzny dzięki tej powieści.
• Pupa, upupienie — infantylizacja: wtłaczanie człowieka w niedojrzałość i podporządkowanie. To nie kara cielesna.
• Łydka — symbol nowoczesnej młodości i sportu (Zuta).

Bohaterowie

• Józio — trzydziestoletni początkujący literat, którego otoczenie traktuje jak chłopca.
• Profesor Pimko — karykatura belfra, który „upupia” Józia.
• Syfon — uczeń idealista, wierny niewinności.
• Miętus — uczeń „realista”, buntownik, potem towarzysz ucieczki Józia.
• Bladaczka — nauczyciel polskiego, który wymusza zachwyt nad wieszczem.
• Młodziakowie i Zuta — nowocześni mieszczanie i ich córka.
• Hurleccy i Zosia — ziemianie, strażnicy dworskiej etykiety.
• Walek — lokajczyk, z którym bratać się chce Miętus.

Trzy środowiska satyry

1. Szkoła — nauka bez zrozumienia i przymusowy zachwyt nad wielką literaturą.
2. Mieszczaństwo — nowoczesność i swoboda Młodziaków są tylko kolejną pozą.
3. Ziemiaństwo — sztywna hierarchia i próba zbratania się z ludem, która kończy się buntem służby.

Motywy i problematyka

• Człowiek wobec presji otoczenia — człowiek nie może być w pełni sobą, zawsze gra jakąś rolę.
• Niedojrzałość — wieczny stan człowieka, nie tylko młodzieży.
• Groteska — deformacja, absurd, mieszanie powagi i błazenady.
• Bunt przeciw konwencjom — Gałkiewicz, Miętus i sam Józio.
• Porwanie — fabuła zaczyna się od porwania Józia przez Pimkę, a kończy porwaniem Zosi przez Józia.

Ważne konteksty

• Gombrowicz debiutował zbiorem „Pamiętnik z okresu dojrzewania”, a część recenzentów uznała go za „niedojrzałego”. W 1939 r. popłynął do Argentyny i został tam do 1963 r.
• Bruno Schulz zaprojektował okładkę i ilustracje pierwszego wydania i pisał o powieści z entuzjazmem.
• Porównania — „Tango” Mrożka (forma, bunt i konwencja), „Wesele” (bratanie się z ludem), „Przedwiośnie” i „Pan Tadeusz” (dwór szlachecki).
• Matura ustna — zadania jawne o groteskowym obrazie świata i o człowieku wobec presji otoczenia.

Co zapamiętać przed maturą

• Józio to trzydziestolatek, a nie zwykły uczeń.
• „Ferdydurke” to tytuł, a nie imię bohatera; w tekście nie pada.
• Filidor i Filibert to bohaterowie wtrąconych opowiadań, nie głównej fabuły.
• Józio porywa Zosię Hurlecką, a nie Zutę.
• Syfon jest idealistą, a realistą jest Miętus.
• „Słowacki wielkim poetą był” mówi Bladaczka, nie Pimko.
• Forma to narzucony sposób bycia, a upupienie to infantylizacja.

Pytania sprawdzające