„Chłopi” Władysława Reymonta — opracowanie lektury

Budowa i narracja

• Cztery tomy nazwane porami roku: „Jesień”, „Zima”, „Wiosna”, „Lato”. Czas jest kolisty: życie wsi powtarza rytm natury.
• Bohater zbiorowy — gromada, czyli wiejska wspólnota, która nagradza i karze.
• Narrator trzecioosobowy, który mówi raz jak wiejski gaduła, raz jak młodopolski stylizator, a raz jak realistyczny obserwator.
• Stylizacja gwarowa obejmuje dialogi i dużą część narracji.

Streszczenie

Jesień. Maciej Boryna, 58-letni wdowiec i najbogatszy gospodarz we wsi, posyła swatów do Jagny, córki Dominikowej. Zapisuje jej sześć morgów ziemi. Jego syn Antek i synowa Hanka protestują, bo uważają tę ziemię za swoją. Ojciec i syn biją się, a Boryna wypędza Antka z rodziną z domu. Odbywa się huczne wesele. Tej samej nocy umiera parobek Kuba, postrzelony wcześniej przez borowego; bojąc się szpitala, sam obciął sobie nogę siekierą.

Zima. Antek z Hanką i dziećmi żyje w biedzie i pracuje w tartaku. Romansuje z Jagną. Boryna podpala bróg, w którym się spotykają, a wieś, podjudzona przez kowala, oskarża o pożar Antka. Dwór zaczyna wycinać las, do którego chłopi mają prawo. Lipczanie ruszają do boru. W bitwie Antek mierzy do ojca, ale nie strzela, a gdy borowy rozbija Borynie głowę, Antek zabija borowego. Ranny ojciec poznaje syna i pyta: „Tyżeś to, synu?”.

Wiosna. Uczestników bitwy zabrano do więzienia, więc w polu pracują kobiety. Boryna leży bez przytomności. Hanka szuka ukrytych pieniędzy teścia, by wykupić Antka, i przejmuje gospodarstwo. Lipczanie z wędrownym dziadem Rochem prowadzą sprawy wsi. Pewnej nocy Boryna wychodzi w pole, sieje garściami ziemię i umiera.

Lato. Po pogrzebie Boryny Hanka wyrzuca Jagnę z domu. Antek wraca z więzienia. Strażnicy zabierają Rocha. Umiera stara żebraczka Agata. Wójt zostaje aresztowany, a organiścina podburza wieś przeciw Jagnie. Gromada wywozi ją za wieś na wozie z gnojem. Antek nie staje w jej obronie.

Bohaterowie

• Maciej Boryna — pierwszy gospodarz we wsi, uparty i dumny. Uosabia autorytet i ład tradycyjnej wsi.
• Jagna — piękna, wrażliwa, uległa uczuciom. Żona Boryny, kochanka Antka, potem wójta; zakochuje się w Jasiu, synu organisty. Nie pasuje do surowych zasad gromady.
• Antek Boryna — syn Macieja, mąż Hanki. Spiera się z ojcem o ziemię, romansuje z macochą, w bitwie zabija borowego.
• Hanka — żona Antka, córka biednego Bylicy. Z zastraszonej kobiety staje się silną gospodynią.
• Dominikowa — matka Jagny, twardo rządzi synami.
• Kowal — zięć Boryny, chytry, zabiega o jego majątek.
• Kuba Socha — parobek Borynów, dawny powstaniec styczniowy.
• Rocho — wędrowny dziad, uczy dzieci czytać i jest ścigany przez władze.

Najważniejsze sceny

Wesele

Pełny obraz chłopskiego obrzędu, a obok niego samotna śmierć Kuby — świętowanie i cierpienie biegną równolegle.

Bitwa o las

Gromada działa razem w obronie swoich praw. Ojciec i syn, skłóceni o ziemię i kobietę, stają po jednej stronie.

Śmierć Boryny

Umierający gospodarz sieje garściami ziemię, a zboża wołają do niego „Gospodarzu!”. Scena pokazuje jedność chłopa z ziemią i koniec starego porządku.

Wypędzenie Jagny

Prawo gromady jest silniejsze niż litość. Proboszcz nie staje w obronie Jagny, a Antek mówi, że trzyma z gromadą.

Motywy i problematyka

• Ziemia — najwyższa wartość i miara pozycji; to o nią toczą się spory w rodzinie.
• Gromada a jednostka — wspólnota daje oparcie, ale bezwzględnie karze tych, którzy łamią jej zasady.
• Obrzęd i obyczaj — Zaduszki, wesele, Wigilia, Wielkanoc, Boże Ciało; życie wsi ma swój stały rytm.
• Konflikt pokoleń — Boryna i Antek.
• Wina i kara — Jagna jako ofiara wspólnoty.
• Spór o las — chodzi o serwituty, czyli prawa chłopów do korzystania z gruntów dworskich.
• Przyroda — opisy pór roku pełne barw, światła i dźwięków.

Ważne konteksty

• Młoda Polska — w powieści łączą się realizm, naturalizm (instynkty, biologia) i impresjonizm (opisy przyrody).
• Historia — zabór rosyjski, wieś po uwłaszczeniu; ślady powstania styczniowego (Kuba) i walki o polską szkołę.
• Porównania — „Pan Tadeusz” (obyczaj, wspólnota, epopeja), „Wesele” (obraz chłopów, chłopi i inteligencja).
• Matura ustna — zadanie jawne o obyczaju i tradycji w życiu społeczeństwa.

Co zapamiętać przed maturą

• Boryna nie ginie w bitwie — po ciosie kolbą leży nieprzytomny i umiera na polu pod koniec „Wiosny”.
• Borowego zabija Antek.
• Bróg podpala Boryna, a wieś oskarża o to Antka.
• Wesele Boryny i Jagny odbywa się pod koniec „Jesieni”.
• Kuba umiera, bo sam obciął sobie postrzeloną nogę.
• Jagnę wypędza gromada, a nie ksiądz.
• Hanka jest córką Bylicy, a córką Dominikowej jest Jagna.

Pytania sprawdzające